مطالبهگری برای عدالت؛ چالشها و فرصتها در دوران طالبان
خبرگزاری دید: طالبان که خود را تنها نماینده هویت پشتون و سنی در افغانستان میدانند، تبعیضات قابل توجهی علیه اقوام دیگر از جمله هزارهها، تاجیکها و سایر اقلیتهای قومی و مذهبی اعمال کردهاند. این تبعیضها موجب شده است که بسیاری از مردم افغانستان نتوانند بهطور یکپارچه و فراگیر در مطالبهگری برای عدالت مشارکت کنند.
در دنیای امروز، عدالت اجتماعی یکی از مهمترین مسائل برای تحقق پیشرفت و توسعه جوامع است. در افغانستان، با توجه به شرایط خاص سیاسی و اجتماعی تحت حاکمیت طالبان، مطالبهگری برای عدالت در سالهای اخیر به یکی از دغدغههای اصلی مردم تبدیل شده است. روز جهانی عدالت اجتماعی، که هر سال در ۲۰ فبروری (اول ماه حوت) برگزار میشود، فرصتی است برای بازنگری در وضعیت عدالت در کشورهای مختلف و بررسی چالشها و فرصتهای موجود برای تحقق آن. افغانستان، با توجه به تحولات اخیر، نیازمند توجه ویژه به این موضوع است.
چالشها در مسیر مطالبهگری عدالت
افغانستان در دوران طالبان با چالشهای بزرگی در راستای مطالبهگری برای عدالت روبهرو است. اولین و بزرگترین چالش، محدودیتهای شدید سیاسی و مدنی است که طالبان بر فضای عمومی حاکم کردهاند. پس از تصرف قدرت توسط طالبان، آزادیهای مدنی به شدت محدود شده و امکان ابراز نظر و اعتراض بهطور مؤثر تقریباً از بین رفته است. در چنین شرایطی، هر گونه حرکت اجتماعی یا اعتراض که به شکلی از عدالتخواهی پردازد، با سرکوب و تهدیدهای امنیتی روبهرو است. این وضعیت بهویژه در شرایط کنونی، که مردم از هر سو با مشکلات اقتصادی و اجتماعی دستوپنجه نرم میکنند، باعث میشود که مطالبهگری به حاشیه رانده شود و بیشتر مردم مجبور به تمرکز بر نیازهای روزمره خود شوند.
دومین چالش، تبعیضهای قومی و مذهبی است که در دوران طالبان شدت یافته است. طالبان که خود را تنها نماینده هویت پشتون و سنی در افغانستان میدانند، تبعیضات قابل توجهی علیه اقوام دیگر از جمله هزارهها، تاجیکها و سایر اقلیتهای قومی و مذهبی اعمال کردهاند. این تبعیضها موجب شده است که بسیاری از مردم افغانستان نتوانند بهطور یکپارچه و فراگیر در مطالبهگری برای عدالت مشارکت کنند. در واقع، مطالبهگری در این فضا به شکافهای عمیق قومی و مذهبی دامن میزند و فرصتهای مشترک برای ایجاد یک جنبش عدالتخواهانه فراگیر را محدود میکند.
سومین چالش عمده، وضعیت اقتصادی بحرانی است که زندگی روزمره مردم افغانستان را تحت فشار قرار داده است. بیکاری، فقر و بحران اقتصادی باعث شدهاند که بسیاری از مردم اولویتهای خود را به جای عدالت اجتماعی، بر تأمین نیازهای اولیه خود متمرکز کنند. در چنین شرایطی، عدالت اجتماعی به یک نیاز دومینوی تبدیل میشود که تحقق آن به دلیل مشکلات اقتصادی و اجتماعی فوری عملاً به تعویق میافتد. این وضعیت باعث میشود که مطالبهگری برای عدالت در اولویت بسیاری از مردم قرار نگیرد.
فرصتها برای مطالبهگری در دوران طالبان
با وجود تمام این چالشها، روز جهانی عدالت اجتماعی فرصتی است برای شناسایی و تقویت فرصتهایی که میتواند مسیر مطالبهگری برای عدالت را در افغانستان هموار کند. یکی از مهمترین این فرصتها، استفاده از مبانی دینی است. اسلام بهعنوان دین رسمی افغانستان، تأکید زیادی بر عدالت دارد. با توجه به اینکه طالبان خود را متولی اجرای شریعت میدانند، استناد به اصول دینی در تبیین عدالت اجتماعی میتواند به یک ابزار مؤثر برای مطالبهگری تبدیل شود. علما و نخبگان دینی میتوانند از طریق تفسیر صحیح و دقیق از قرآن و سنت، عدالت را بهعنوان یک اصل بنیادی در نظام اجتماعی افغانستان معرفی کرده و فشار بر طالبان برای رعایت این اصول را افزایش دهند.
دیگر فرصت موجود، ظرفیتهای فضای دیجیتال و شبکههای اجتماعی است. با وجود محدودیتهای فیزیکی و سرکوبهای حکومتی، مردم افغانستان بهویژه جوانان و فعالان مدنی میتوانند از شبکههای اجتماعی برای بیان نظرات و مطالبات خود استفاده کنند. این فضا میتواند به یک پلتفرم گسترده تبدیل شود که صدای مردم افغانستان را به گوش جامعه جهانی میرساند. با این حال، برای بهرهبرداری مؤثر از این فضا، نیاز به آگاهیرسانی و آموزش بیشتر در زمینه حقوق بشر و حقوق اجتماعی مردم افغانستان وجود دارد.
از دیگر فرصتها میتوان به مشارکت فعال زنان و جوانان در مطالبهگری اشاره کرد. زنان افغانستان به رغم محدودیتهایی که در جامعه دارند، میتوانند از ظرفیتهای قانونی و دینی برای تحقق عدالت بهرهبرداری کنند. جوانان نیز با توجه به تجربههای نوینی که در فضای آنلاین و ارتباطات بینالمللی دارند، میتوانند نقش مهمی در شکلدهی به حرکتهای عدالتخواهانه ایفا کنند. همکاری این دو گروه میتواند به ایجاد یک جنبش عدالتخواهی مؤثر و فراگیر منجر شود.
با این حال، مطالبهگری برای عدالت اجتماعی در افغانستان تحت حاکمیت طالبان با چالشهای فراوانی روبهرو است، از محدودیتهای سیاسی و اجتماعی گرفته تا تبعیضهای قومی و مذهبی. با این حال، در این شرایط فرصتهایی نیز برای ترویج عدالت اجتماعی وجود دارد. استفاده از مبانی دینی، ظرفیتهای فضای دیجیتال، و مشارکت جوانان و زنان میتواند به ایجاد جنبشهای مؤثر عدالتخواهانه کمک کند. روز جهانی عدالت اجتماعی فرصتی است برای توجه به این چالشها و فرصتها و یادآوری این نکته که عدالت اجتماعی نهتنها یک خواسته دینی، بلکه یک نیاز انسانی و اجتماعی است که باید در اولویت مطالبات مردم افغانستان قرار گیرد.
نویسنده: سید باقر واعظی- خبرگزاری دید