سحرخوانی در افغانستان؛ صدای بیداری یک سنت کهن در ماه رمضان
خبرگزاری دید: با فرا رسیدن ماه مبارک رمضان، کوچهها و پسکوچههای بسیاری از شهرها و روستاهای افغانستان دوباره میزبان یکی از کهنترین آیینهای بیدارباش میشوند؛ سحرخوانی. سنتی که ریشههای آن به قرنها پیش بازمیگردد و هنوز هم در بسیاری از مناطق کشور، بخشی جداییناپذیر از تجربه جمعی رمضان است.
سحرخوان کیست؟
سحرخوان، یا در برخی مناطق «سحرخوانک» فردی است که پیش از اذان صبح، معمولاً حدود یک ساعت مانده به سحر، با خواندن اشعار مذهبی، دعاها و نعتها مردم را برای خوردن سحری بیدار میکند.
در گذشته که ساعت، رادیو و تلفن همراه در دسترس نبود، سحرخوانی تنها راه مطمئن برای بیدار شدن مردم بود و امروز نیز در بسیاری از محلهها، این سنت نهفقط بهعنوان یک نیاز، بلکه بهعنوان نشانهای از هویت فرهنگی و پیوند اجتماعی ادامه دارد.
چگونه سحرخوانی انجام میشود؟
سحرخوانها معمولاً با دف، دایره، یا تنها با صدای بلند در کوچهها میگردند. اشعار رایج شامل نعت پیامبر، اشعار اخلاقی، یا سرودههای محلی است.
در کابل، هرات، غزنی، بدخشان و برخی مناطق مرکزی، سحرخوانها گروهی حرکت میکنند؛ در حالی که در جنوب و شرق کشور، این کار بیشتر فردی است.
نمونهای از اشعار رایج سحرخوانها:
«سحر شد ای مسلمانان، خدا را یاد باید کرد…»
«برخیز ای روزهدار، وقت سحری آمد…»
این اشعار معمولاً آهنگین و تکرارشوندهاند تا در سکوت شب، بهخوبی شنیده شوند.
نقش اجتماعی سحرخوانی
سحرخوانی فقط یک بیدارباش مذهبی نیست، یک آیین اجتماعی است. در بسیاری از محلهها، مردم در پایان ماه رمضان با دادن نان، برنج، خرما یا پول از سحرخوان قدردانی میکنند. این رابطه، نوعی همبستگی محلی ایجاد میکند که در زندگی شهری امروز کمتر دیده میشود.
در روستاها، سحرخوانی گاهی به یک رویداد جمعی تبدیل میشود؛ نوجوانان همراه بزرگان میروند و این سنت را نسلبهنسل منتقل میکنند.
تفاوتهای منطقهای
هرات: سحرخوانی با دفنوازی و اشعار صوفیانه همراه است.
کابل: بیشتر حالت گروهی دارد و اشعار مذهبی کلاسیک خوانده میشود.
بدخشان: سحرخوانها گاهی از روی بامها آواز میخوانند تا صدا در درهها بهتر بپیچد.
قندهار و هلمند: سحرخوانی سادهتر و بیشتر فردی است، با صدای بلند و بدون ساز.
چالشهای امروز
با وجود محبوبیت، سحرخوانی در سالهای اخیر با چالشهایی روبهرو شده است؛ چالشهایی مانند: محدودیتهای امنیتی و مقررات شبگردی، کاهش مشارکت جوانان به دلیل تغییر سبک زندگی، جایگزینی با ساعتهای دیجیتال و تلفن همراه، مهاجرت و از هم پاشیدن بافتهای سنتی محلهها. با این حال، در بسیاری از مناطق، مردم همچنان بر حفظ این سنت تأکید دارند و آن را بخشی از هویت فرهنگی خود میدانند.