خبرگزاری دید: پیام عید فطر ملا هبتالله آخوندزاده، رهبر طالبان، امسال بیش از آنکه حامل موضعگیری باشد، حاوی سکوت بود؛ سکوتی که خود به اندازه یک بیانیه سیاسی معنا دارد. در شرایطی که منطقه غرب آسیا با یکی از بزرگترین تحولات دهههای اخیر روبهرو است، ملا هبتالله آخوندزاه، رهبر طالبان که طبق معمول در آستانه اعیاد مورد قبول خود پیام عیدی منتشر میکند، در پیام روز گذشته خود به مناسبت فرارسیدن عید سعید فطر، از کنار دو موضوع کلیدی، بیتفاوت و بدون اشاره عبور کرد: یکی شهادت آیتالله العظمی خامنهای، رهبر انقلاب اسلامی در تجاوز مشترک آمریکا و اسرائیل به ایران و جنگی که هفده روز است منطقه خاورمیانه را در آتش و خون فرو برده و دیگری، تنشهای مرزی افغانستان و پاکستان که تاکنون دهها کشته و ویرانیهای وسیع بر جای گذاشته و ساعاتی پس از انتشار پیام عیدی او کابل را مورد حمله هوایی ارتش پاکستان قرار داد و بیش از ۴۰۰ کشته و ۲۵۰ زخمی بر جای گذاشت. این سکوت، پرسشهای مهمی درباره جهتگیری سیاسی طالبان و ملاحظات پشت پرده آن ایجاد میکند.
سکوت درباره ایران؛ فاصلهگیری حسابشده یا احتیاط استراتژیک؟
در حالی که جهان اسلام در شوک شهادت رهبر ایران و آغاز درگیریهای گسترده میان ایران، آمریکا و اسرائیل قرار دارد، انتظار میرفت رهبر طالبان ـ دستکم به دلیل مواضع رسمی ضدآمریکایی خود ـ واکنشی صریح به این رویداد نشان میداد، اما پیام عیدی ملا هبتالله حتی یک اشاره مستقیم به این رویداد بسیار مهم نداشت.
به باور کارشناسان، این سکوت از چند زاویه قابل تحلیل است:
ـ فاصلهگیری آگاهانه از بحران منطقهای: طالبان میداند که موضعگیری در قبال جنگ جاری میان ایران با آمریکا و اسرائیل، این گروه را در برابر قدرتهای جهانی قرار میدهد در حالی که هنوز به رسمیت شناخته نشده و به شدت به ثبات داخلی نیاز دارد. بنابراین ترجیح میدهد بهجای وفاداری به آرمانهای ایدئولوژیک، مصالح سیاسی خویش را در نظر بگیرد و از تقابل با غرب، حتی در حد محکومیت بزرگترین رهبر سیاسی ـ معنوی جهان اسلام، خودداری کند.
ـ تفاوت لحن رهبر و سخنگو: در حالی که ذبیحالله مجاهد اعلام کرده بود «در صورت تجاوز آمریکا به ایران، افغانها در کنار ایران خواهند بود» رهبر این گروه ترجیح داد با سکوت در قبال این رویداد، موضعی کاملاً خنثی اتخاذ کند؛ حتی اگر این سکوت، شکاف و دودستگی رهبری طالبان در سطح عالی با سخنگویان رسانهای آن را برملا سازد.
در پیام عیدی ملا هبتالله آخوندزاده، تنها یک جمله کلی درباره «همدردی مسلمانان با یکدیگر» آمده است، اما او خود از همدردی صریح با همسایه مسلمان غربی خود ابا ورزیده و تاکید بر «همدردی مسلمانان با یکدیگر» را در حد یک توصیه اخلاقی مبهم و غیرتعهدآور تقلیل داده است.
سکوت درباره جنگ افغانستان و پاکستان؛ مدیریت بحران یا نگرانی از تشدید تنش؟
در ماههای اخیر، روابط کابل و اسلامآباد با درگیریهای مرزی، حملات متقابل، اتهامزنیهای امنیتی و نقض مکرر و مستمر تمامیت سرزمینی و حاکمیت ملی افغانستان از سوی ارتش پاکستان روبهرو بوده است؛ با این حال، رهبر طالبان هیچ اشارهای به این بحران نکرد.
دلایل احتمالی این سکوت
ـ اجتناب از تحریک پاکستان: رهبر طالبان میداند که پاکستان همچنان یکی از بازیگران کلیدی در معادلات افغانستان است و هرگونه موضعگیری تند میتواند تنشها را تشدید کند. بنابراین سعی میکند با سکوت مبتنی بر نرمش در قبال تجاوزات این رژیم، اسلامآباد را از تکرار و تشدید حملات خود علیه طالبان بازدارد.
ـ تلاش برای بزرگنمایی ثبات داخلی: رهبر طالبان میخواهد تصویری از کنترل کامل حکومت خود بر اوضاع داخلی ارائه دهد و با خودداری از اشاره به درگیریهای مرزی، تصویر امنیتی افغانستان را که در چهار سال گذشته همواره از سوی این گروه بزرگنمایی شده است، مخدوش نکند.
ـ حفظ کانالهای پشت پرده: کابل و اسلامآباد معمولاً اختلافات را از طریق مذاکرات امنیتی غیرعلنی پیگیری میکنند و رهبر طالبان نمیخواهد این روند را با موضعگیری علنی تحت فشار قرار دهد.
حمله به نوروز؛ تلاش برای بازتعریف هویت فرهنگی افغانستان
یکی از بخشهای پیام عیدی رهبر طالبان، اشاره جنجالی و معنادار به روایتی است که نوروز و مهرگان را «جشنهای جاهلی» معرفی میکند. این موضعگیری در سالی که نوروز و عید فطر همزمان شدهاند، معنای خاصی دارد:
ـ رهبر طالبان با تکیه بر باورهای متصلب ایدئولوژیک خود میخواهد هویت فرهنگی افغانستان را از سنتهای باستانی، به سمت تسطیح هویت کاملاً دینی برآمده از قرائت خاص خود از دین، سنتهای تاریخی و فرهنگ باستانی حوزه تمدنی نوروز بازتعریف کند.
ـ همزمانی جشن نوروز و عید فطر، ممکن است موجب غلبه تمایل مردم به بزرگداشت آیینهای نوروزی و کمرنگی عید فطر شود؛ به همین دلیل اشاره ملا هبتالله به روایتی که نوروز و مهرگان را «جشنهای جاهلی» میداند، سرکوب پیشدستانه مقاومت فرهنگی مردم در برابر سیاستهای طالبان باشد.
در مجموع، پیام عید فطر رهبر طالبان نشان میدهد:
ـ طالبان در مرحله تحکیم قدرت داخلی است و نمیخواهد وارد بحرانهای بزرگ منطقهای شود.
ـ سکوت درباره ایران و پاکستان نشاندهنده اولویت دادن به بقا و ثبات داخلی بر ایدئولوژی است.
ـ حمله به نوروز نشان میدهد رهبر طالبان همچنان در پی مهندسی فرهنگی جامعه است و تلاش دارد هویت دینی مورد نظر خود را بر سنتهای تاریخی تحمیل کند.
با توجه به آنچه آمد، پیام عیدی رهبر طالبان نشان میدهد که این پیام، بیش از آنکه یک بیانیه دینی باشد، نقشه راه سیاسی طالبان را آشکار میکند: احتیاط در سیاست خارجی، تمرکز بر کنترل داخلی و تلاش برای تسطیح هویت فرهنگی افغانستان.
نویسنده: محسن موحد