نشست اسلامآباد؛ نمایش دیپلماسی، بدون اثرگذاری واقعی
خبرگزاری دید: اسلامآباد با قرار گرفتن در موقعیت جغرافیایی خاص و داشتن روابط نسبتاً متوازن با کشورهای مختلف، میکوشد خود را بهعنوان پلی میان بازیگران متعارض معرفی کند. اما واقعیت این است که توان تأثیرگذاری پاکستان بر بازیگران اصلی بحران، بهویژه قدرتهای فرامنطقهای، محدود است.
نشست اخیر وزرای خارجه عربستان سعودی، ترکیه و مصر در اسلامآباد را میتوان در چارچوب تحرکات دیپلماتیک جدید در جهان اسلام ارزیابی کرد؛ تحرکاتی که در ظاهر با هدف کاهش تنشها و مدیریت بحرانهای منطقهای، بهویژه در ارتباط با جنگ ایران و آمریکا و ررژیم اسرائیل، شکل میگیرند اما در لایههای عمیقتر، بازتابی از رقابتهای ژئوپلیتیکی و تلاش کشورها برای بازتعریف جایگاه خود در معادلات منطقهای و بینالمللی هستند. در این میان، نقش پاکستان بیش از دیگران قابل توجه است، چرا که به نظر میرسد این نشست بیش از آنکه تغییری ملموس در روندهای جاری ایجاد کند، بستری برای برجستهسازی موقعیت دیپلماتیک اسلامآباد بوده است.
پاکستان در سالهای اخیر تلاش کرده است از یک بازیگر حاشیهای در تحولات خاورمیانه، به کنشگری فعالتر تبدیل شود. میزبانی چنین نشستهایی، بهویژه با حضور کشورهایی چون عربستان سعودی، ترکیه و مصر که هر یک وزنی در جهان اسلام دارند، به اسلامآباد این امکان را میدهد تا خود را بهعنوان یک «میانجی بالقوه» و حتی «مرکز گفتوگوهای اسلامی» معرفی کند. اظهارات اسحاق دار مبنی بر امکان میزبانی مذاکرات میان ایالات متحده و ایران نیز دقیقاً در همین چارچوب قابل تفسیر است؛ پیشنهادی که بیش از آنکه نشانه وجود یک ابتکار عملیاتی باشد، بیانگر تلاش برای ارتقای پرستیژ دیپلماتیک پاکستان است.
با این حال، پرسش کلیدی این است که آیا چنین نشستهایی واقعاً میتوانند تأثیری بر شرایط جاری داشته باشند؟ شواهد موجود نشان میدهد که پاسخ به این پرسش، چندان مثبت نیست. بحرانهای منطقهای، بهویژه تنشهای مرتبط با ایران و ایالات متحده یا اختلافات در حوزه خلیج فارس، ریشههایی عمیق و پیچیده دارند که صرفاً با صدور بیانیههای مشترک یا تأکید بر «وحدت امت اسلامی» قابل حل نیستند. تجربههای گذشته نیز نشان داده است که اینگونه نشستها، در بهترین حالت، میتوانند فضای رسانهای مثبتی ایجاد کنند، اما فاقد سازوکارهای اجرایی برای تحقق اهداف اعلامی هستند.
از سوی دیگر، ترکیب کشورهای حاضر در این نشست نیز خود گویای محدودیتهای آن است. عربستان سعودی، ترکیه و مصر هر یک در بسیاری از مسائل منطقهای دارای اختلافنظرهای جدی هستند. رقابتهای ایدئولوژیک و ژئوپلیتیکی میان آنکارا و قاهره، یا نگاه متفاوت ریاض و آنکارا به برخی بحرانهای منطقهای، باعث میشود که رسیدن به یک موضع مشترک عملیاتی، بسیار دشوار باشد. بنابراین، تأکید بر مفاهیمی کلی مانند «توقف درگیریها» یا «آغاز مذاکرات» بیشتر جنبه نمادین دارد و خبری از راهبرد نیست.
در این میان، پاکستان تلاش میکند از همین حداقل اشتراکات نیز بهرهبرداری کند. اسلامآباد با قرار گرفتن در موقعیت جغرافیایی خاص و داشتن روابط نسبتاً متوازن با کشورهای مختلف، میکوشد خود را بهعنوان پلی میان بازیگران متعارض معرفی کند. اما واقعیت این است که توان تأثیرگذاری پاکستان بر بازیگران اصلی بحران، بهویژه قدرتهای فرامنطقهای، محدود است. بدون اراده جدی از سوی بازیگران کلیدی مانند ایالات متحده و ایران، هرگونه ابتکار میانجیگرانه از سوی کشورهای ثالث، عملاً به نتیجه نخواهد رسید.
در عین حال، نباید از انگیزههای داخلی پاکستان نیز غافل شد. در شرایطی که این کشور با چالشهای اقتصادی و سیاسی قابل توجهی مواجه است، نمایش فعال بودن در عرصه دیپلماسی میتواند به تقویت مشروعیت دولت و بهبود تصویر بینالمللی آن کمک کند. میزبانی نشستهای چندجانبه و طرح ابتکارات دیپلماتیک، ابزارهایی هستند که دولت پاکستان برای نشان دادن کارآمدی خود در سطح داخلی و خارجی به کار میگیرد.
در مجموع، نشست اسلامآباد را میتوان بیش از آنکه نقطه عطفی در حل بحرانهای منطقهای دانست، تلاشی از سوی پاکستان برای بازتعریف نقش خود در معادلات جهان اسلام ارزیابی کرد. این نشست، اگرچه از نظر نمادین حائز اهمیت است و میتواند به حفظ کانالهای گفتوگو کمک کند، اما در عمل بعید است تأثیر قابل توجهی بر روندهای جاری داشته باشد. به بیان دیگر، سود اصلی این رویداد نصیب پاکستان میشود؛ کشوری که با استفاده از این فرصت، در پی تثبیت جایگاه خود بهعنوان یک بازیگر فعال و میانجی در سطح منطقهای است، حتی اگر این نقش در حال حاضر بیشتر جنبه نمایشی داشته باشد.
نویسنده: سید باقر واعظی – خبرگزاری دید