خبرگزاری دید: سقوط کابل در آگست ۲۰۲۱، آغازگر یکی از دراماتیکترین و تلخترین فصلهای تاریخ معاصر افغانستان بود. در میان آشوب و هراس آن روزها، تصاویری از شهروندان افغان که به چرخهای هواپیماهای نظامی آمریکایی چنگ زده بودند، به نمادی از استیصال یک ملت تبدیل شد.
در آن برهه، واشنگتن با هیاهوی رسانهای گسترده، برنامهای را برای تخلیه شرکای محلی، مترجمان، فعالان حقوق بشر و نظامیان پیشین افغان آغاز کرد؛ کسانی که جان خود را برای پیشبرد سیاستهای آمریکا در بیست سال گذشته به خطر انداخته بودند. بخش بزرگی از این پناهجویان به اردوگاه «السیلیه» در قطر منتقل شدند؛ مکانی که قرار بود ایستگاهی موقت برای پرواز به سوی «سرزمین فرصتها» باشد. اما اکنون، گزارشهای تکاندهنده رسانههای بینالمللی از جمله رویترز، پرده از سناریویی هولناک برمیدارد یعنی انتقال این پناهجویان از السیلیه قطر به جمهوری دموکراتیک کنگو و آفریقای مرکزی.
این چرخش ساختاری در سیاست مهاجرتی ایالات متحده، فراتر از یک تغییر تاکتیکی، یک رسوایی اخلاقی و نقض آشکار معاهدات بینالمللی است. پناهجویانی که روزی به عنوان متحدان کلیدی واشنگتن در جنگ علیه تروریسم شناخته میشدند، امروز در معادلات سیاسی داخل آمریکا به مهرههایی سوخته و سربار تبدیل شدهاند. دولت آمریکا که خود مسبب اصلی وضعیت بحرانی کنونی در افغانستان است، اکنون با برونسپاری پناهندگی و ابزارسازی از کشورهای فقیر آفریقایی، تلاش میکند تا صورتمسئله را پاک کند.
تبعید پناهجویان افغان به کنگو یا آفریقای مرکزی، تکرار همان مدل رواندا است که پیشتر انگلیس تلاش کرد آن را اجرا کند و با شکست و محکومیت جهانی روبرو شد. آفریقای مرکزی و کنگو، خود با بحرانهای عمیق اقتصادی، ناامنیهای ساختاری و چالشهای حاد حقوق بشری دستوپنجه نرم میکنند. پرتاب کردن پناهجویانی که با زبان، فرهنگ، اقلیم و ساختار اجتماعی این کشورها هیچ سنخیتی ندارند به این جغرافیا، چیزی جز مجازات مضاعف برای آنان نیست. گرچه مقامات واشنگتن مدعیاند که این افراد بلافاصله به افغانستان بازگردانده نمیشوند، اما فرستادن آنها به پایتختهایی مانند «بانگی»، خطر دیپورت پنهان و زنجیرهای را به شدت افزایش میدهد؛ جایی که ممکن است در نهایت به دست همان کسانی بیفتند که از ترسشان فرار کرده بودند.
رویکرد کنونی واشنگتن، نقض صریح اصل «عدم بازگرداندن» (Non-refoulement) در قوانین بینالمللی پناهندگی است. ایالات متحده به عنوان مدعی رهبری جهان آزاد، با این اقدام نشان میدهد که حقوق بشر تنها تا زمانی برایش ارزش دارد که با منافع و فشارهای سیاسی داخلیاش در تضاد نباشد. این طرح حتی در داخل هیئت حاکمه آمریکا نیز شوکآور بوده است؛ به طوری که بیش از ۸۰ نماینده کنگره در نامهای به مارکو روبیو، وزیر خارجه، خواستار توقف فوری این برنامه جنجالی شدهاند. این مخالفتها نشان میدهد که عمق فاجعه حقوقی و انسانی این طرح تا چه حد فراتر از عرفهای پذیرفتهشده بینالمللی است.
پیام این تصمیم برای جهان بسیار روشن و تکاندهنده است: اعتماد به تعهدات آمریکا، قمار روی خط باریک مرگ و زندگی است. کسانی که در افغانستان جوانی، تخصص و امنیت خود را فدای همپیمانی با ارتش و ساختار سیاسی آمریکا کردند، امروز خود را در آستانه تبعید به نقاط بحرانی آفریقا میبینند. این طرح، تیر خلاصی بر باور عمومی به شعارهای دموکراسیخواهی و حمایت از حقوق بشر توسط غرب است. از السیلیه تا کنگو، مسیرِ عبور از امید به خیانت است؛ جادهای که واشنگتن برای متحدان دیروز خود فرش کرده است تا به دنیا ثابت کند در منطق رئالپولیتیک آمریکایی، شرکای استراتژیک امروز، میتوانند به راحتی به تبعیدیان فردا در قلب آفریقا تبدیل شوند.
نویسنده: سید باقر واعظی – خبرگزاری دید