خبرگزاری دید: همزمان با برگزاری سیوششمین اجلاس سران ناتو، بار دیگر این پرسش مطرح شده که آیا خاورمیانه ظرفیت شکلگیری یک ائتلاف امنیتی مشابه ناتو را دارد یا خیر. بررسی تحولات منطقه نشان میدهد که تلاشهای چند دهه گذشته برای ایجاد چنین ساختاری، به دلیل اختلاف منافع بازیگران منطقهای و رویکرد قدرتهای فرامنطقهای، همواره با شکست روبهرو شده است.
بر پایه تحلیل ترکیه تودی، ناتو در بستر جنگ سرد و با هدف مقابله با اتحاد جماهیر شوروی شکل گرفت و بر اساس تهدید مشترک، امنیت جمعی و هماهنگی نظامی میان اعضا استوار شد، اما در خاورمیانه، برخلاف اروپا، تهدیدها و منازعات عمدتاً ماهیتی منطقهای، داخلی و چندلایه دارند و کشورهای منطقه نیز برداشتهای متفاوتی از مفهوم «تهدید مشترک» ارائه میکنند؛ موضوعی که شکلگیری یک ائتلاف پایدار را دشوار ساخته است.
تجربههای تاریخی نیز این واقعیت را تأیید میکند. از تلاشهای دهه ۱۹۵۰ برای ایجاد یک اتحاد امنیتی عربی گرفته تا تشکیل «نیروی سپر شبهجزیره» در دهه ۱۹۸۰ و همچنین ابتکارهای دولتهای باراک اوباما و دونالد ترامپ برای ایجاد یک ائتلاف منطقهای علیه ایران، هیچیک نتوانستند به یک ساختار امنیتی فراگیر و ماندگار تبدیل شوند. اختلافات سیاسی، رقابتهای ژئوپلیتیکی و اولویتهای متفاوت کشورهای منطقه، مهمترین عوامل ناکامی این طرحها بوده است.
ترکیه تودی افزوده که در شرایط کنونی، با وجود استقرار دهها هزار نیروی آمریکایی در پایگاههای نظامی منطقه، بسیاری از کشورهای خاورمیانه همچنان امنیت خود را به حمایت واشنگتن گره زدهاند. با این حال، حمایت آشکار آمریکا از اسرائیل و هزینه نکردن برای امنیت کشورهای مورد اشاره، از نگاه بسیاری از تحلیلگران، مانع اصلی شکلگیری یک چارچوب امنیتی فراگیر و مورد اجماع در منطقه به شمار میرود.
از سوی دیگر، روند عادیسازی روابط برخی کشورهای عربی با اسرائیل، از جمله توافقهای موسوم به «ابراهیم»، نهتنها به همگرایی امنیتی منجر نشده، بلکه شکافهای ژئوپلیتیکی را نیز عمیقتر کرده است.
در مقابل، برخی گزارشها از شکلگیری ترتیبات امنیتی جدید میان کشورهای اسلامی حکایت دارد. بر اساس این گزارشها، پیشنویس یک پیمان دفاعی میان ترکیه، عربستان سعودی و پاکستان تدوین شده و همزمان، همکاری چهارجانبه ترکیه، عربستان، پاکستان و مصر در قالب ائتلاف موسوم به «R4» نیز در حال گسترش است؛ ابتکارهایی که برخی تحلیلگران از آنها بهعنوان هسته اولیه یک چارچوب امنیتی مستقل در جهان اسلام یاد میکنند.
در مجموع، ارزیابیها نشان میدهد تا زمانی که اختلافات عمیق منطقهای، رقابت قدرتهای خارجی و مساله اسرائیل پابرجا باشد، تشکیل یک «ناتوی خاورمیانهای» با موانع جدی روبهرو خواهد بود و چشمانداز امنیت منطقه همچنان تحت تأثیر رقابتهای ژئوپلیتیکی و بحرانهای مزمن باقی خواهد ماند.