ظرفیتهای اربعین در مهار افراطگرایی و تقویت وحدت مذهبی در افغانستان
خبرگزاری دید: جامعه افغانستان در طول دهههای اخیر با بحرانهای عمیقی دستوپنجه نرم کرده که یکی از ویرانگرترین آنها، ظهور و گسترش افراطگرایی سازمانیافته مانند داعش بوده است. تلاش جریانهای تکفیری برای ایجاد گسلهای مذهبی میان شیعه و سنی، همواره تهدیدی جدی برای امنیت ملی، همبستگی اجتماعی و تمامیت ارضی این کشور بوده است. در چنین بستری، رویدادها و آیینهای بزرگ مذهبی مثل اربعین حسینی میتوانند فراتر از یک مناسک صرفاً زیارتی، به عنوان سرمایهای اجتماعی و الگویی قدرتمند برای رواداری، همزیستی مسالمتآمیز و مهار افراطگرایی عمل کنند.
یکی از برجستهترین ویژگیهای اربعین، تجلی مفهوم «عدالتخواهی و مبارزه با ظلم» است؛ آرمانی که منحصر به یک گروه یا مذهب خاص نیست، بلکه نقطه اشتراک تمام انسانهای آزاده و به ویژه پیروان مذاهب مختلف اسلامی است. در فرهنگ دینی افغانستان، محبت به اهلبیت (ع) همواره مرزهای مذهبی را درنوردیده و حنفیان این سرزمین نیز احترام ویژهای برای امام حسین (ع) و قیام او قائل بوده و هستند. برجستهسازی این اشتراک اعتقادی در ایام اربعین، فرصتی بینظیر برای بازخوانی اسلام روادار در برابر قرائتهای خشن و تکفیری فراهم میسازد. هنگامی که عاشورا و اربعین به عنوان محور همگرایی و نه عامل مرزبندی تعریف شوند، مبانی فکری گروههای افراطی برای ایجاد تفرقه خیلی زود تضعیف میشود.
علاوه بر ابعاد معرفتی، ابعاد رفتاری و ساختاری اربعین هم ظرفیتهای جامعی برای تقویت وحدت مذهبی دارد. آیین اربعین بر پایه خودجوشی، ایثار و خدمت بیمنت بنا شده است. شکلگیری مواکب تلفیقی و حضور پیروان مذاهب مختلف در کنار یکدیگر برای خدمت به زائران، تجلی عینی همزیستی مسالمتآمیز است.
تجربیات تاریخی در افغانستان نشان داده که هرگاه بزرگان شیعه و سنی در مناسبتهای مذهبی در کنار هم قرار گرفتهاند، فضای روانی جامعه به سمت آرامش و همگرایی سوق یافته است. تقویت این رفتارهای همبستگیآفرین در ایام اربعین میتواند کلیشههای منفی ناشی از تبلیغات سوء افراطگرایان را خنثی کند و اعتماد متقابل میان آحاد جامعه را بازسازی نماید.
از سوی دیگر، اربعین به عنوان یک تجمع میلیونی و فراملی، دارای قدرت نرم فوقالعادهای در مهار عصبیتهای قومی و مذهبی است. افراطگرایی معمولاً در بسترهایی رشد میکند که جهل، انزوا و گفتگو نکردن بر فضای جامعه حاکم باشد. جریان اربعین با ایجاد بستری برای گفتگو، تعامل فرهنگی و ارتباط چهرهبهچهره میان اقوام و مذاهب مختلف افغانستان با سایر جوامع اسلامی، دیوار بیاعتمادی را فرومیریزد. این رویداد نشان میدهد که دین اسلام ظرفیت بالایی برای پذیرش تنوع و تکثر دارد و میتوان با حفظ هویت مذهبی، در کنار یکدیگر با مسالمت زندگی کرد.
البته بهرهگیری از ظرفیتهای اربعین برای رسیدن به وحدت پایدار در افغانستان، نیازمند هوشمندی، مدیریت عقلانی و دوراندیشی است. فعالان فرهنگی، نخبگان دینی و رسانهها در این میان نقشی کلیدی بر عهده دارند. آنها باید با پرهیز از رفتارهای تحریکآمیز و افراطی، بر جنبههای وحدتآفرین و فراگیر قیام امام حسین (ع) تأکید ورزند. رویکرد رسانه ها باید به گونهای باشد که پیام همبستگی ملی و مذهبی را برجسته کند، نه آنکه آن را به نمادی برای رقابت یا تقابل مذهبی تبدیل سازد.
حکومت طالبان و مردم افغانستان باید بدانند که ایام محرم و به ویژه اربعین برای افغانستانِ امروز صرفاً یک مناسک سالانه نیست، بلکه یک نقشه راه اجتماعی برای عبور از بحران است. تکیه بر پیامهای اصیل اربعین یعنی آزادگی، کرامت انسانی و صلح، پادزهری مؤثر در برابر سموم افراطگرایی به شمار میرود. اگر جامعه افغانستان بتواند روح رواداری و همدلی حاکم بر این رویداد را به رفتاری دائمی در مناسبات اجتماعی و سیاسی خود تبدیل کند، گامی بلند و استوار در راستای تحقق ثبات، امنیت پایدار و همزیستی برادرانه برداشته است.
نویسنده: سید باقر واعظی – خبرگزاری دید