خبرگزاری دید: نورمحمد تره‌کی، نخستین رهبر حکومت حزب دموکراتیک خلق افغانستان پس از کودتای هفتم ثور ۱۳۵۷، ۴۷ سال پیش، در ۱۷ میزان ۱۳۵۸در پی تشدید اختلافات درون‌حزبی و رقابت بر سر قدرت، به دستور حفیظ‌الله امین کشته شد. یک مستند تلویزیونی شوروی که در اوایل سال ۱۹۸۰ ساخته شد، با بازسازی صحنه قتل و گفت‌وگو با شماری از افراد دخیل در این پرونده، جزئیاتی از چگونگی خفه کردن تره‌کی، دفن مخفیانه جسد او و نقش مقام‌های امنیتی وقت را روایت کرده است. این روایت را در زیر باهم مرور می‌کنیم.
بر اساس روایت این مستند، تره‌کی در ۱۷ میزان ۱۳۵۸، پس از آن‌که در جریان رقابت قدرت با امین منزوی و از اداره امور کنار گذاشته شد، به دست افسران گارد ریاست‌جمهوری به قتل رسید. با این حال، از آن‌جا که مستند در فضای سیاسی پس از مداخله نظامی شوروی و با هدف افشای جنایت‌های حکومت امین ساخته شده بود، روایت آن باید با درنظرگرفتن زمینه سیاسی و تبلیغاتی زمان تولید بررسی شود.
از بازگشت هاوانا تا سقوط تره‌کی
پس از بازگشت تره‌کی از سفر هاوانا، اختلافات او با حفیظ‌الله امین بر سر رهبری حزب و اداره کشور شدت گرفت. تره‌کی تلاش داشت با کمک شوروی نفوذ روزافزون امین را مهار کند؛ اما امین در همین مدت جایگاه خود را در ساختارهای نظامی و امنیتی تقویت کرده بود.
در میانه سپتمبر ۱۹۷۹، درگیری در ارگ ریاست‌جمهوری به برکناری تره‌کی و به قدرت رسیدن امین انجامید. پس از این رویداد، تره‌کی از صحنه سیاسی کنار گذاشته شد و تحت مراقبت قرار گرفت. در آن زمان، حکومت امین اعلام می‌کرد که رهبر پیشین به دلیل بیماری تحت درمان است؛ با این حال، گزارش‌های دیپلماتیک همان دوره درباره سرنوشت او تردیدهایی را ثبت کرده‌اند.
تره‌کی چگونه کشته شد؟
بر اساس روایتی که پس از سقوط امین در مستند تلویزیونی شوروی وقت بازتاب یافت، حفیظ‌الله امین دستور قتل تره‌کی را صادر کرد و سه تن از افراد مرتبط با گارد ریاست‌جمهوری در اجرای آن نقش داشتند: صاحب‌جان جنداد، فرمانده گارد ریاست‌جمهوری؛ عبدالوَدود، از مقام‌های پیشین مخابرات و امنیت و افسر دیگری به نام اقبال. در این روایت، روزی‌خان نیز به‌عنوان یکی از عاملان معرفی شده است.
در بخش بازسازی صحنه قتل، اقبال به بازپرس می‌گوید که تره‌کی روی بستر قرار داشت، دست‌هایش را با جان‌پاک بستند و او را خفه کردند. این روایت، شیوه قتل را خفه کردن با فشار بر راه تنفس توصیف می‌کند؛ روایتی که با گزارش‌های تاریخی دیگری درباره کشته شدن تره‌کی به دستور امین همخوانی دارد.
در ادامه مستند، محل دفن مخفیانه جسد تره‌کی نیز نشان داده می‌شود. به روایت خبرنگار، جسد او پس از قتل در قبرستانی در کابل دفن شد و خبر رسمی مرگش چند روز بعد منتشر گردید. رسانه‌های دولتی آن زمان علت مرگ را «بیماری شدید و طولانی» اعلام کردند.
روایت میخائیل لشچینسکی
میخائیل لشچینسکی، خبرنگار تلویزیون شوروی که تحولات افغانستان را پوشش می‌داد، در این مستند از تحقیقات پس از سقوط امین سخن می‌گوید. او مدعی است که جنداد سه افسر را برای اجرای عملیات به کار گرفته بود و امین با وعده مقام و امتیاز، افراد دخیل را به خود وابسته ساخته بود.
در بخشی از گفت‌وگو، عبدالوَدود می‌گوید که چند روز پیش از قتل، به او دستور داده شد همراه با روزی‌خان و اقبال تره‌کی را از میان بردارد. به گفته او، در بدل این مأموریت وعده ارتقای مقام داده شد و سپس به سمتی در اداره امنیت ستاد کل اردو گماشته شد.
لشچینسکی همچنین محمد یعقوب، رئیس ستاد کل اردو و از نزدیکان امین، را از افرادی معرفی می‌کند که در مدیریت امنیتی ارگ و پنهان کردن قتل نقش داشتند. محمد یعقوب و حفیظ‌الله امین در جریان عملیات نیروهای شوروی علیه قصر تاج‌بیگ در دسامبر ۱۹۷۹ کشته شدند.
مستند در بستر رقابت سیاسی
این مستند در اوایل جنوری ۱۹۸۰، پس از سقوط حکومت امین و روی‌کارآمدن ببرک کارمل ساخته شد. هدف اعلام‌شده آن، افشای آنچه سازندگان «جنایت‌های گروه حفیظ‌الله امین» می‌خواندند، بود. از همین رو، این اثر افزون بر ارزش تاریخی‌اش، سندی از فضای سیاسی و تبلیغاتی پس از مداخله نظامی شوروی در افغانستان نیز به شمار می‌رود.
روایت‌های ارائه‌شده در مستند، از جمله اعتراف‌های بازداشت‌شدگان و بازسازی صحنه قتل، جزئیاتی درباره چگونگی مرگ تره‌کی در اختیار مخاطب قرار می‌دهد؛ اما برای ارزیابی کامل آن باید شرایط بازجویی، فضای سیاسی آن زمان و نبود امکان بررسی مستقل همه ادعاها نیز در نظر گرفته شود.
چهره‌های اصلی پرونده
صاحب‌جان جنداد: فرمانده گارد ریاست‌جمهوری که در مستند به‌عنوان مسئول سازمان‌دهی عملیات قتل معرفی می‌شود. بر اساس همین روایت، پس از سقوط امین بازداشت شد و در بازسازی صحنه قتل حضور یافت.
اقبال: از افسران مرتبط با گارد ریاست‌جمهوری که در مستند درباره چگونگی خفه‌کردن تره‌کی توضیح می‌دهد.
عبدالوَدود: از مقام‌های پیشین مخابرات و امنیت که در مستند از دستور قتل و وعده ارتقای مقام سخن می‌گوید.
روزی‌خان: افسر دیگری که در روایت مستند در قتل تره‌کی نقش داشته و هنگام ساخت فیلم، متواری معرفی شده بود.
محمد یعقوب: رئیس ستاد کل اردو و از نزدیکان امین که در مستند به نقش او در مدیریت امنیتی ارگ و پنهان‌کردن قتل اشاره می‌شود.
بر اساس روایت مستند، افراد بازداشت‌شده مرتبط با پرونده بعدها مجازات شدند؛ با این حال، جزئیات مربوط به سرنوشت هر یک از متهمان نیازمند بررسی جداگانه اسناد تاریخی است.
جمع‌بندی
قتل نورمحمد تره‌کی یکی از رویدادهای تعیین‌کننده در تاریخ پرآشوب افغانستان بود؛ رویدادی که رقابت درونی حزب دموکراتیک خلق را به مرحله‌ای خونین رساند و شکاف میان حکومت امین و اتحاد شوروی را عمیق‌تر کرد. روایت مستند شوروی، خفه‌کردن تره‌کی به دست افسران گارد ریاست‌جمهوری را در چارچوب دستور امین توضیح می‌دهد؛ اما برای تمایز میان واقعیت تاریخی و تفسیر سیاسی، باید این روایت را در کنار اسناد همزمان و پژوهش‌های مستقل مطالعه کرد.