خبرگزاری دید: همزمان با سالروز تأسیس دانشگاه کابل، این گزارش اختصاصی و داده‌محور خبرگزاری دید، به بررسی سیر تحول، جایگاه علمی و چالش‌های کنونی این دانشگاه می‌پردازد.
دانشگاه کابل که در اول عقرب ۱۳۱۱ خورشیدی تأسیس شد، طی بیش از نه دهه فعالیت، مهم‌ترین و تأثیرگذارترین نهاد آموزش عالی افغانستان به شمار رفته است. این دانشگاه در دوره‌های مختلف میزبان استادان برجسته خارجی و دانشجویانی از کشورهای گوناگون بود و در تربیت متخصصان، پژوهشگران، مدیران دولتی و چهره‌های سیاسی افغانستان نقشی محوری ایفا کرد. اکنون همزمان با سالروز تأسیس این نهاد علمی، این پرسش مطرح است که دانشگاه کابل تا چه اندازه توانسته جایگاه علمی و منطقه‌ای گذشته خود را حفظ کند و سیاست‌های آموزشی طالبان چه تأثیری بر وضعیت کنونی و آینده آن گذاشته است؟
از دانشکده طب تا دانشگاهی با ۲۲ دانشکده
دانشگاه کابل فعالیت خود را در سال ۱۳۱۱ خورشیدی با تأسیس دانشکده طب آغاز کرد. در ادامه، دانشکده حقوق و علوم سیاسی در سال ۱۳۱۷، دانشکده علوم در اوایل دهه ۱۳۲۰ و دانشکده ادبیات در اول میزان ۱۳۲۳ به این مجموعه افزوده شدند. طی دهه‌های بعد، رشته‌های زراعت، انجنیری، اقتصاد، شرعیات و سایر حوزه‌های علمی نیز گسترش یافتند و دانشگاه کابل به یکی از ستون‌های اصلی نظام آموزش عالی افغانستان تبدیل شد.
بر پایه تاریخچه رسمی این دانشگاه، در سال ۱۳۴۷ خورشیدی شمار دانشجویان به سه هزار و ۸۶۰ نفر و تعداد استادان به ۷۱۴ نفر می‌رسید. از میان اعضای کادر علمی، ۱۸۶ نفر استادان خارجی بودند که نشان‌دهنده گستردگی همکاری‌های بین‌المللی و جایگاه علمی این دانشگاه در آن دوره است.
بر اساس اطلاعات کنونی منتشرشده در وب‌سایت دانشگاه کابل، این نهاد دارای ۲۲ دانشکده، ۱۰۱ دیپارتمنت، ۸۶۷ عضو کادر علمی و ۲۵ هزار و ۲۰۰ دانشجو است. با این حال، این آمار به‌تنهایی تصویری کامل از کیفیت آموزشی، میزان حضور استادان خارجی، یا سطح همکاری‌های علمی بین‌المللی ارائه نمی‌دهد.
اعداد چه می‌گویند؟
دانشگاه کابل همچنان به فعالیت خود ادامه می‌دهد، اما برای ارزیابی دقیق روند رشد یا افول آن، باید تفاوت شرایط و شاخص‌های هر دوره را نیز در نظر گرفت.
در حالی که این دانشگاه در سال ۱۳۴۷ خورشیدی حدود سه هزار و ۸۶۰ دانشجو داشت، آمار رسمی فعلی از حضور ۲۵ هزار و ۲۰۰ دانشجو حکایت می‌کند. با وجود این، نبود اطلاعات تفکیک‌شده درباره تعداد دانشجویان فعال، دانشجویان خارجی و وضعیت رشته‌های مختلف، امکان مقایسه جامع میان این دو دوره را دشوار می‌سازد.
در سطح ملی نیز نشانه‌های آشکاری از بحران آموزش عالی در افغانستان دیده می‌شود. بر اساس گزارش یونیسف درباره وضعیت آموزش در سال ۱۴۰۴ خورشیدی، شمار دانشجویان مرد در دانشگاه‌های افغانستان از ۳۱۰ هزار و ۳۶۹ نفر در سال ۱۳۹۸ به ۱۸۸ هزار و ۹۵۷ نفر در سال ۱۴۰۳ کاهش یافته است. این در حالی است که ثبت نام زنان در دانشگاه‌ها به صفر رسیده است. هرچند این آمار مربوط به کل کشور است و نه دانشگاه کابل به‌طور مشخص، اما تأثیر عمیق تحولات سیاسی پس از بازگشت طالبان به قدرت در اسد ۱۴۰۰ را بر نظام آموزش عالی افغانستان آشکار می‌کند.
دانشجویان خارجی؛ از تعامل علمی تا خلأ اطلاعاتی
دانشگاه کابل در دوره‌های مختلف از حضور استادان و دانشجویان خارجی بهره‌مند بوده و به‌عنوان یکی از مراکز مهم تعاملات علمی در منطقه شناخته می‌شد. ایران نیز به دلیل اشتراکات زبانی، فرهنگی و تاریخی، همواره یکی از مهم‌ترین شرکای علمی و دانشگاهی افغانستان محسوب شده است.
با این حال، منابع عمومی موجود اطلاعات دقیق و مستندی درباره شمار دانشجویان ایرانی دانشگاه کابل در دهه‌های گذشته، رشته‌های تحصیلی آنان یا سهم شان از کل دانشجویان خارجی ارائه نمی‌کنند. همچنین آمار تفکیک‌شده و قابل راستی‌آزمایی درباره تعداد کنونی دانشجویان خارجی این دانشگاه در دسترس نیست. از این رو، ارائه هرگونه رقم مشخص در این زمینه بدون دسترسی به اسناد رسمی و آرشیف ثبت‌نام دانشگاه، فاقد دقت لازم خواهد بود.
دانشگاه کابل در سایه حاکمیت طالبان
پس از بازگشت طالبان به قدرت در اسد ۱۴۰۰، محدودیت‌های گسترده‌ای بر نظام آموزشی افغانستان اعمال شد. مهم‌ترین این اقدامات، ممنوعیت تحصیل زنان در دانشگاه‌ها بود که در قوس ۱۴۰۱ اعلام شد و عملاً دسترسی زنان به آموزش عالی را متوقف کرد. این تصمیم، ترکیب جمعیتی و جنسیتی دانشگاه‌ها را به‌طور بنیادین تغییر داد و آثار گسترده‌ای بر آینده علمی کشور برجای گذاشت.
همزمان، گزارش‌هایی که در تابستان ۱۴۰۵ منتشر شدند، از نگرانی‌ها درباره تغییر یا حذف برخی مضامین درسی و محدودشدن رشته‌هایی در حوزه علوم انسانی، علوم اجتماعی، حقوق و هنر خبر دادند.
در سنبله ۱۴۰۵ نیز وزیر تحصیلات عالی طالبان در سخنرانی خود برای دانشجویان تازه‌وارد دانشگاه کابل، آنان را به دوری از فعالیت‌های سیاسی و گروه‌های حزبی فراخواند. این رویکرد، در کنار محدودیت‌های آموزشی و محرومیت زنان از تحصیل، پرسش‌هایی جدی درباره استقلال دانشگاهی، آزادی علمی و فضای آزاد پژوهش در افغانستان ایجاد کرده است.
سالروز تأسیس؛ فرصتی برای ارزیابی جایگاه علمی
دانشگاه کابل همچنان از نظر شمار دانشجویان و گستره ساختار آموزشی، یکی از بزرگ‌ترین مراکز آموزش عالی افغانستان است. با این حال، اعتبار علمی یک دانشگاه تنها با تعداد دانشجویان، یا تعدد دانشکده‌های آن سنجیده نمی‌شود. دسترسی برابر به آموزش، آزادی پژوهش و اندیشه، تنوع رشته‌های علمی، حضور استادان متخصص و گسترش همکاری‌های بین‌المللی نیز از مهم‌ترین معیارهای ارزیابی جایگاه علمی یک نهاد دانشگاهی هستند که در شرایط حاضر در دانشگاه کابل وجود ندارد.
سالروز تأسیس دانشگاه کابل فرصتی است برای تأمل بر فاصله میان تداوم فعالیت یک دانشگاه و حفظ رسالت علمی آن. بازگشت این نهاد به جایگاه برجسته منطقه‌ای گذشته، مستلزم سیاست‌هایی است که آموزش را فراگیر سازد، استقلال علمی را تقویت کند و زمینه همکاری‌های دانشگاهی و پژوهشی با کشورهای مختلف، از جمله ایران، را دوباره گسترش دهد، اما آنچنان که از سیاست‌های آموزشی طالبان برمی‌آید، این گروه تبدیل کردن این نهاد علمی را به مرکزی برای بازپروری اندیشه‌های افراطی، بهتر از ارتقای جایگاه آن در تولید علم و کسب اعتبار علمی برای افغانستان می‌داند.