خبرگزاری دید: تاریخچه شهر قندهار روایت یکی از کهن‌ترین و مهم‌ترین شهرهای افغانستان است؛ شهری که در طول قرن‌ها مرکز رقابت امپراتوری‌های بزرگ، شکل‌گیری حکومت‌های تاریخی و تحولات سیاسی، اقتصادی و فرهنگی منطقه بوده است. موقعیت جغرافیایی قندهار در مسیر ارتباطی ایران، آسیای مرکزی و شبه‌قاره هند، همواره به این شهر اهمیت راهبردی بخشیده است.
تاریخ قندهار با تمدن‌های باستانی آراخوزیا پیوند خورده و در دوره‌های مختلف تحت حاکمیت هخامنشیان، سلوکیان، امپراتوری مائوریا، غزنویان، غوریان، مغولان، صفویان و حکومت‌های افغان قرار داشته است. این شهر همچنین نقش مهمی در شکل‌گیری افغانستان معاصر و ظهور احمدشاه درانی ایفا کرده است.
قندهار کجاست و چرا مهم است؟
قندهار در جنوب افغانستان و در نزدیکی رود ارغنداب قرار دارد. این شهر به دلیل برخورداری از زمین‌های حاصل‌خیز، منابع آبی و موقعیت مناسب تجاری، از گذشته یکی از مراکز مهم اقتصادی منطقه بوده است.
قرار گرفتن قندهار در مسیر ارتباطی افغانستان با ایران و پاکستان، اهمیت سیاسی و نظامی آن را افزایش داده است. این شهر در طول تاریخ محل عبور کاروان‌های تجاری و لشکرهای نظامی بوده و حکومت‌های مختلف برای کنترل آن رقابت کرده‌اند.
قندهار از نظر تاریخی، اقتصادی، فرهنگی و سیاسی جایگاه برجسته‌ای در افغانستان دارد. همچنین به دلیل تولید محصولات کشاورزی، به‌ویژه انار و انگور، از مناطق مهم زراعتی کشور به شمار می‌رود.
معنی و ریشه نام قندهار
درباره ریشه نام قندهار نظریه‌های مختلفی وجود دارد. یکی از دیدگاه‌های شناخته‌شده، این نام را با واژه باستانی «گندهارا» مرتبط می‌داند؛ منطقه‌ای تاریخی که بخش‌هایی از شرق افغانستان و شمال‌غرب شبه‌قاره هند را دربر می‌گرفت.
نظریه دیگری نام قندهار را با شهرهای اسکندریه و فتوحات اسکندر مقدونی مرتبط می‌داند. در دوره لشکرکشی‌های اسکندر، شهری با نام اسکندریه در آراخوزیا ایجاد شد که معمولاً با قندهار باستان ارتباط داده می‌شود.
در نگارش فارسی دری، شکل «قندهار» رایج است، در حالی که «کندهار» نیز در برخی متون و زبان‌ها استفاده می‌شود. با وجود نظریه‌های مختلف، منشأ دقیق نام این شهر همچنان مورد بحث پژوهشگران تاریخی و زبان‌شناسی است.
قندهار در دوران باستان
پیشینه تاریخی قندهار به هزاران سال پیش بازمی‌گردد. این منطقه در دوران باستان بخشی از سرزمین آراخوزیا بود که در منابع یونانی و فارسی باستان از آن یاد شده است.
آراخوزیا در دوره هخامنشیان یکی از ساتراپی‌های امپراتوری ایران محسوب می‌شد. محوطه باستانی مندیگک در نزدیکی قندهار نیز از شواهد مهم وجود تمدن‌های کهن در این منطقه است.
پس از حمله اسکندر مقدونی به قلمرو هخامنشیان در قرن چهارم پیش از میلاد، قندهار وارد مرحله جدیدی از تحولات سیاسی و فرهنگی شد. حضور یونانیان در این منطقه موجب گسترش برخی عناصر فرهنگی و معماری هلنیستی گردید.
در قرن سوم پیش از میلاد، این منطقه تحت نفوذ امپراتوری مائوریا قرار گرفت. کتیبه دوزبانه یونانی و آرامی مربوط به دوران آشوکا از مهم‌ترین آثار تاریخی این دوره در قندهار است.
پس از آن، قندهار در دوره‌های مختلف تحت نفوذ دولت‌های یونانی-باختری، اشکانیان و کوشانیان قرار گرفت و به یکی از مراکز برخورد تمدن‌های آسیایی تبدیل شد.
قندهار در دوره غزنویان، غوریان و مغول
با گسترش اسلام در افغانستان، قندهار نیز به‌تدریج وارد مرحله تازه‌ای از تاریخ شد. این شهر در قرون نخستین اسلامی تحت نفوذ حکومت‌های منطقه‌ای قرار گرفت.
در سده‌های بعد، قندهار در قلمرو حکومت‌هایی مانند صفاریان، غزنویان و غوریان قرار داشت. غزنویان که مرکز قدرت آنان در غزنی بود، بخش‌های بزرگی از افغانستان و شمال هند را تحت نفوذ خود داشتند.
پس از آنان، غوریان قدرت بیشتری در منطقه به دست آوردند و قلمروشان بخش‌هایی از افغانستان و شبه‌قاره هند را دربر گرفت.
در قرن سیزدهم میلادی، حمله مغولان بخش‌های مختلف افغانستان را تحت تأثیر قرار داد و قندهار نیز از این تحولات سیاسی و نظامی تأثیر پذیرفت. در دوره‌های بعد، این شهر در قلمرو حکومت‌هایی مانند آل کرت و تیموریان قرار گرفت.
قندهار در دوره گورکانیان و صفویان
از اوایل قرن شانزدهم میلادی، قندهار به یکی از مناطق مورد رقابت دو قدرت بزرگ منطقه، یعنی امپراتوری گورکانیان هند و دولت صفویان ایران، تبدیل شد.
اهمیت این شهر به موقعیت جغرافیایی آن و نقش آن در مسیرهای تجاری و نظامی میان ایران و هند ارتباط داشت.
در دوره بابر و جانشینان او، قندهار بخشی از قلمرو گورکانیان شد؛ اما صفویان نیز برای تصرف این شهر تلاش می‌کردند. در سال ۱۵۳۷ میلادی، شاه طهماسب صفوی توانست قندهار را تصرف کند.
پس از آن، این شهر چندین بار میان صفویان و گورکانیان دست‌به‌دست شد. شاه‌جهان، امپراتور گورکانی هند، در قرن هفدهم تلاش کرد قندهار را دوباره تصرف کند، اما با مقاومت نیروهای صفوی روبه‌رو شد.
در نهایت، قندهار برای مدت طولانی در اختیار صفویان باقی ماند و به یکی از مراکز مهم نظامی آنان در شرق قلمرو تبدیل شد.
هوتکیان و نقش میرویس خان
یکی از مهم‌ترین فصل‌های تاریخ قندهار با قیام میرویس خان هوتک در اوایل قرن هجدهم میلادی آغاز می‌شود. در آن زمان، قندهار تحت سلطه صفویان ایران قرار داشت.
میرویس خان هوتک در سال ۱۷۰۹ میلادی علیه حکومت صفوی قیام کرد و توانست نیروهای این حکومت را شکست دهد و استقلال قندهار را اعلام کند.
پس از درگذشت او در سال ۱۷۱۵، برادرش عبدالعزیز برای مدتی قدرت را در اختیار گرفت و سپس محمود هوتک، پسر میرویس خان، به حکومت رسید.
محمود هوتک در سال ۱۷۲۲ میلادی اصفهان را تصرف کرد و حکومت صفویان را با بحران جدی روبه‌رو ساخت. با این حال، حکومت هوتکیان دوام زیادی نداشت و در پی لشکرکشی‌های نادرشاه افشار، قدرت آنان از میان رفت.
نادرشاه و ویرانی قندهار کهنه
نادرشاه افشار در سال ۱۷۳۸ میلادی به قندهار لشکر کشید و پس از محاصره طولانی، این شهر را تصرف کرد. با این رویداد، حکومت هوتکیان در قندهار پایان یافت.
در جریان این لشکرکشی، بخش‌هایی از شهر قدیمی آسیب دید و نادرشاه دستور ایجاد شهری جدید در نزدیکی آن را صادر کرد که نادرآباد نام گرفت.
پس از کشته‌شدن نادرشاه در سال ۱۷۴۷ میلادی، زمینه برای ظهور احمدشاه درانی و شکل‌گیری حکومت مستقل جدید در افغانستان فراهم شد.
احمدشاه درانی و قندهار به‌عنوان پایتخت
در سال ۱۷۴۷ میلادی، پس از کشته‌شدن نادرشاه افشار، احمدخان ابدالی در قندهار با گردهمایی بزرگان و سران قبایل به پادشاهی انتخاب شد و حکومت درانی را بنیان گذاشت.
احمدشاه درانی قندهار را پایتخت حکومت خود قرار داد و از این شهر لشکرکشی‌هایی به خراسان، هند، پنجاب و کشمیر انجام داد. در دوره او، قندهار به مرکز یک امپراتوری گسترده تبدیل شد.
احمدشاه دستور ساخت شهر جدید قندهار را صادر کرد و برای آن دیوارهای دفاعی، دروازه‌ها و تأسیسات شهری در نظر گرفت. از آثار مهم تاریخی این دوره می‌توان به آرامگاه احمدشاه درانی، زیارت خرقه مبارک و بازارهای تاریخی اشاره کرد.
احمدشاه در سال ۱۷۷۲ میلادی درگذشت و در قندهار به خاک سپرده شد. پس از او، پسرش تیمورشاه درانی در سال ۱۷۷۵ میلادی پایتخت را از قندهار به کابل انتقال داد؛ با این حال، قندهار همچنان اهمیت اقتصادی و تاریخی خود را حفظ کرد.
قندهار در جنگ‌های افغان و انگلیس و دوران شوروی
در قرن نوزدهم میلادی، قندهار به دلیل موقعیت راهبردی خود در رقابت‌های افغانستان و بریتانیا اهمیت زیادی داشت.
در جنگ اول افغان و انگلیس (۱۸۳۹ تا ۱۸۴۲)، نیروهای بریتانیایی وارد قندهار شدند و این شهر را به پایگاه نظامی خود تبدیل کردند.
در جنگ دوم افغان و انگلیس نیز قندهار بار دیگر به صحنه درگیری تبدیل شد. یکی از مهم‌ترین رویدادهای این دوره، نبرد میوند در ۲۷ جولای ۱۸۸۰ بود که در آن نیروهای افغان به رهبری ایوب‌خان نیروهای بریتانیایی و هندی را شکست دادند.
در قرن بیستم، با آغاز جنگ شوروی در افغانستان در سال ۱۹۷۹، قندهار نیز به یکی از مراکز درگیری و مقاومت تبدیل شد. جنگ، ناامنی و مشکلات اقتصادی زندگی بسیاری از باشندگان این شهر را تحت تأثیر قرار داد.
پس از خروج نیروهای شوروی در سال ۱۹۸۹ و سقوط حکومت داکتر نجیب‌الله در سال ۱۹۹۲، قندهار وارد مرحله تازه‌ای از درگیری‌های داخلی شد.
بررسی وضعیت قندهار در دو دهه اخیر
قندهار در دو دهه اخیر یکی از مراکز مهم تحولات سیاسی و امنیتی افغانستان بوده است. این شهر در سال ۱۹۹۴ میلادی محل ظهور جنبش طالبان بود و پس از سقوط نخستین حکومت این گروه در سال ۲۰۰۱، به یکی از مراکز اصلی جنگ میان طالبان، نیروهای دولتی و نیروهای بین‌المللی تبدیل شد.
در آگست ۲۰۲۱، طالبان بار دیگر کنترل قندهار را به دست گرفتند و این شهر جایگاه مهمی در ساختار سیاسی و اداری آنان پیدا کرد.
از نظر اقتصادی، قندهار همچنان بر کشاورزی، باغداری و تجارت متکی است. تولید انار، انگور و زردآلو از فعالیت‌های مهم اقتصادی این ولایت به شمار می‌رود. همچنین گذرگاه مرزی سپین‌بولدک نقش مهمی در تجارت افغانستان با پاکستان دارد.
با وجود این ظرفیت‌ها، قندهار با چالش‌هایی مانند کمبود آب، بیکاری، محدودیت سرمایه‌گذاری و مشکلات زیرساختی روبه‌رو است.
از نظر فرهنگی نیز این شهر جایگاه مهمی در تاریخ و ادبیات پشتو دارد. بازارهای سنتی، زیارتگاه‌ها، آثار تاریخی و باغ‌های میوه از ویژگی‌های فرهنگی و اجتماعی قندهار محسوب می‌شوند.
جمع‌بندی؛ قندهار، شهری با گذشته‌ای چند هزارساله
تاریخچه شهر قندهار نشان می‌دهد که این شهر در طول هزاران سال یکی از مراکز مهم تمدنی، سیاسی و تجاری منطقه بوده است. از دوران آراخوزیا و هخامنشیان تا حکومت‌های صفوی، هوتکی و درانی، قندهار همواره در تحولات بزرگ منطقه نقش داشته است.
ظهور میرویس خان هوتک و سپس احمدشاه درانی، جایگاه ویژه‌ای به این شهر در تاریخ افغانستان بخشید. قندهار برای مدتی پایتخت امپراتوری درانی بود و حتی پس از انتقال پایتخت به کابل نیز اهمیت خود را حفظ کرد.
امروزه قندهار با برخورداری از پیشینه تاریخی، موقعیت جغرافیایی، ظرفیت‌های کشاورزی و جایگاه سیاسی و فرهنگی، همچنان یکی از مهم‌ترین شهرهای افغانستان به شمار می‌رود. شناخت گذشته این شهر، درک بهتری از تاریخ و تحولات افغانستان فراهم می‌کند.