خبرگزاری دید: یکی از عمیق‌ترین بحران‌های جهان اسلام معاصر، صرفاً اختلافات مذهبی و فکری نیست؛ بلکه تبدیل‌شدن جریان‌های اسلامی به هویت‌های بسته، انحصارگرا و گاه رقیب یکدیگر است. وضعیتی که در آن هر جریان، خود را معیار حق و دیگران را در موضع باطل تصور می‌کند؛ گویی حقیقت اسلام نه در پرتو قرآن و سنت، بلکه در چارچوب تشکیلات، ادبیات اختصاصی، شاکله فکری و قرائت رهبران هر جریان تعریف می‌شود.
در چنین فضایی، معیار ایمان، تعهد و صلاحیت افراد، به‌جای میزان پایبندی آنان به اصول اسلام، میزان نزدیکی‌شان به یک تشکیلات خاص قرار می‌گیرد. اگر با ما باشید، مؤمن، متعهد و مورد تأیید هستید؛ اما اگر با جریان دیگری همکاری کنید، حتی اگر آن جریان نیز داعیه خدمت به اسلام داشته باشد، ممکن است با موجی از اتهام، طعن و تخریب مواجه شوید.
اینجاست که جریان‌گرایی از یک ابزار سازمان‌دهی و فعالیت دینی، به نوعی هویت‌سازی انحصارطلبانه و در مواردی به مانعی در برابر تحقق اهداف کلان اسلام تبدیل می‌شود.
۱. اسلام یک حقیقت است؛ قرائت‌های انسانی متعددند
اسلام دارای منهج روشن، اصول بنیادین، نظام ارزشی و اهداف جامع است. دینی که ابعاد اعتقادی، عبادی، اخلاقی، اجتماعی، سیاسی و تمدنی آن در پیوندی عمیق و نظام‌مند با یکدیگر قرار دارند.
اما باید میان اسلام به‌عنوان دین الهی و برداشت انسان‌ها از اسلام تفاوت اساسی قائل شد.
هیچ حزب، جریان، مدرسه فکری یا تشکیلاتی به‌تنهایی نماینده تمام حقیقت اسلام نیست. هر جریان ممکن است در فهم بخشی از دین توفیق داشته باشد، برخی آموزه‌ها را برجسته سازد و در موضوعاتی دیگر گرفتار محدودیت، خطا یا تنگ‌نظری شود.
مشکل از جایی آغاز می‌شود که یک قرائت بشری، جایگزین حقیقت دین می‌شود و مبانی تشکیلاتی، ادبیات اختصاصی و شاکله فکری یک گروه، به معیار سنجش اسلام و ایمان دیگران تبدیل می‌گردد.
اسلام نباید در چارچوب قرائت جریان‌ها تعریف شود؛ بلکه جریان‌ها باید با معیارهای اسلام ارزیابی شوند.
۲. بت‌سازی از رهبران؛ انحراف از مرجعیت علمی به اطاعت کورکورانه
یکی از آسیب‌های جدی جریان‌های اسلامی، تبدیل رهبران فکری و تشکیلاتی به شخصیت‌هایی فراتر از نقد و ارزیابی است.
رهبر، مرشد، امام یا دعوتگر، هر اندازه دانشمند، مخلص و صاحب تجربه باشد، همچنان انسانی است که در فهم، اجتهاد و تشخیص احتمال خطا دارد. هیچ‌کس پس از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وسلم از عصمت برخوردار نیست.
امام ابوحنیفه رحمه‌الله با تأکید بر همین اصل، بر این معنا تصریح داشت که سخن و فتوای او باید با کتاب خدا و سنت پیامبر سنجیده شود؛ آنچه موافق آن است پذیرفته و آنچه مخالف آن است کنار گذاشته شود.
این نگرش، یک اصل بنیادین برای سلامت اندیشه اسلامی است: هیچ شخصیت و مرجعیتی نباید بالاتر از معیار حق قرار گیرد.
احترام به علما ضروری است، اما تقدیس آنان جایز نیست؛ بهره‌گیری از دانش رهبران ارزشمند است، اما تعطیل‌کردن نقل و عقل، تحقیق و نقد علمی به نام اطاعت، زمینه‌ساز شخصیت‌پرستی و انحراف فکری خواهد بود.
هیچ رهبر یا تشکیلاتی نباید چنان جایگاه مطلقی پیدا کند که پیروانش سخنان و عملکرد آن را بدون نقد بپذیرند و به‌جای سنجش آن با قرآن و سنت، خود را ملزم به تبعیت بی‌چون‌وچرا از آن بدانند.
۳. فاجعه تاریخی؛ اختلافات درونی و فراموشی اولویت‌های امت
تاریخ اسلام، در کنار تجربه‌های تلخ منازعات، سرشار از نمونه‌های هم‌زیستی مذاهب، مکاتب فقهی و دیدگاه‌های علمی گوناگون است. اختلاف در اجتهاد، فهم نصوص و روش استنباط، همواره وجود داشته؛ اما این اختلافات لزوماً به معنای نفی اسلام یا سلب اعتبار دینی از دیگران نبوده است.
قرآن کریم مسلمانان را به وحدت و پرهیز از تنازع فرا می‌خواند: «وَلَا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ» (انفال: ۴۶) نزاع و کشمکش، توان و اقتدار یک امت را تضعیف می‌کند.
امروز یکی از تناقض‌های دردناک جهان اسلام آن است که بخش قابل توجهی از ظرفیت علمی، تبلیغی، رسانه‌ای و اجتماعی مسلمانان، به‌جای مقابله با فقر، اشغال، خشونت، عقب‌ماندگی علمی، بحران آموزش و دفاع از کرامت انسان‌ها، صرف تخریب و متهم‌سازی جریان‌های دیگر می‌شود.
گاه در برابر رنج مسلمانان مظلوم، صدای همبستگی به‌اندازه کافی بلند نیست، اما در اختلافات درون‌جریانی، زبان طعن، تفسیق و تکفیر با سرعت به کار می‌افتد.
این یک مسئله ساده اختلاف سلیقه نیست؛ بلکه بحرانی در تشخیص اولویت‌ها و مسئولیت تاریخی امت است.
البته نقد این وضعیت نباید به صدور احکام کلی درباره همه علما و جریان‌ها بینجامد؛ بلکه باید با انصاف، مستندات و شناخت دقیق زمینه‌های هر مسئله همراه باشد.
۴. الگوی نبوی؛ وحدت در حقیقت و هم‌افزایی در رسالت
یکی از پیام‌های عمیق واقعه معراج، امامت رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌وسلم بر پیامبران الهی در مسجدالاقصی است.
این واقعه، نمادی معنادار از پیوستگی رسالت‌های آسمانی و وحدت دعوت پیامبران در توحید و بندگی خداوند است. پیامبران الهی در اصول دعوت، رقیب و نفی‌کننده یکدیگر نبودند؛ بلکه رسالت‌هایشان در امتداد یک حقیقت الهی قرار داشت.
این الگو برای جهان اسلام امروز نیز پیام روشنی دارد: تفاوت در روش، اجتهاد و شیوه دعوت نباید به دشمنی در اصول و تخریب متقابل تبدیل شود.
اگر رسالت‌های الهی در بنیاد خود بر محور توحید و حقیقت واحد قرار داشتند، چرا پیروان این رسالت باید به نام دفاع از دین، تمام ظرفیت خود را صرف نفی و تخریب یکدیگر کنند؟
وحدت اسلامی به معنای یکسان‌سازی همه دیدگاه‌ها نیست؛ بلکه به معنای شناخت اصول مشترک، احترام به تفاوت‌های معتبر و همکاری مسئولانه در مسیر اهداف مشترک است.
۵. راهبرد خروج از بحران؛ بازگشت از هویت‌های تشکیلاتی به هویت قرآنی
عبور از این وضعیت با شعار وحدت و برگزاری نشست‌های تشریفاتی تحقق نمی‌یابد. این تحول نیازمند بازنگری جدی در مبانی فکری، نظام تربیتی، فرهنگ تشکیلاتی و اولویت‌های فعالیت اسلامی است.
مهم‌ترین راهبردهای این تحول عبارت‌اند از:
یکم؛ بازتعریف مرجعیت: قرآن و سنت معتبر پیامبر باید معیار نهایی ارزیابی اندیشه‌ها و عملکردها باشند، نه شخصیت‌ها و ساختارهای تشکیلاتی.
دوم؛ تفکیک اختلاف علمی از دشمنی دینی: اختلاف فقهی، اجتهادی و روش‌شناختی نباید به اتهام‌زنی، تکفیر و حذف اجتماعی منجر شود.
سوم؛ پایان‌دادن به شخصیت‌پرستی: تربیت انسان‌های آگاه، منتقد و صاحب قدرت تشخیص باید جایگزین تربیت مریدان مطلق‌گرا شود.
چهارم؛ بازنگری در اولویت‌های دعوت اسلامی: ظرفیت‌های علمی، تبلیغی و اجتماعی باید به‌جای نزاع‌های درون‌جریانی، در خدمت عدالت، آموزش، استقلال فکری، وحدت اجتماعی و دفاع از مظلومان قرار گیرد.
پنجم؛ نهادینه‌سازی فرهنگ همکاری: همکاری میان جریان‌های اسلامی در مسائل مشترک نباید مشروط به پذیرش کامل مبانی تشکیلاتی یکدیگر باشد. تفاوت‌های فکری می‌توانند باقی بمانند، اما مانع همکاری در خیر عمومی و مصالح امت نشوند.
ششم؛ آسیب‌شناسی چندبعدی بحران: ریشه‌های فرقه‌گرایی و جریان‌زدگی باید در ابعاد تاریخی، سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، آموزشی، روان‌شناختی و معرفتی بررسی شوند؛ زیرا چنین بحرانی محصول یک عامل یا رفتار چند فرد نیست، بلکه حاصل انباشت مجموعه‌ای از زمینه‌ها و ساختارهاست.
سخن آخر: اسلام فراتر از جریان‌ها و تشکیلات
بحران امروز جهان اسلام، تنها بحران اختلاف میان جریان‌ها نیست؛ بلکه بحران جابه‌جایی معیارها و مرجعیت‌هاست. زمانی که تشکیلات جای دین، رهبر جای معیار حق، مرید جای متفکر و تعصب جای بصیرت بنشیند، حتی فعالیت‌هایی که با نام اسلام آغاز شده‌اند، ممکن است در عمل به تضعیف اهداف و آرمان‌های اسلامی بینجامند.
هیچ جریان اسلامی نباید خود را مالک انحصاری حقیقت بداند و هیچ شخصیتی نباید در جایگاهی فراتر از نقد و ارزیابی قرار گیرد. حق با وابستگی تشکیلاتی شناخته نمی‌شود؛ بلکه اندیشه‌ها، مواضع و عملکردها باید با معیارهای قرآن، سنت و اصول روشن دین سنجیده شوند.
امروز جهان اسلام بیش از آنکه به تکثیر جریان‌ها و گسترش مرزبندی‌های تشکیلاتی نیاز داشته باشد، به احیای عقلانیت دینی، اخلاق اختلاف، مسئولیت تاریخی و همگرایی راهبردی نیازمند است.
امت اسلامی زمانی از این دور باطل رهایی خواهد یافت که به‌جای تعریف اسلام در چارچوب معیارهای جریان‌ها، جریان‌ها را با معیارهای اسلام مورد ارزیابی قرار دهد.
زیرا اسلام بزرگ‌تر از همه جریان‌ها، فراتر از همه تشکیلات و مستقل از همه شخصیت‌هاست.
مسئله امروز این نیست که کدام جریان بر دیگری غلبه کند؛ مسئله این است که چگونه همه جریان‌ها، با حفظ تفاوت‌های معتبر خود، دوباره در خدمت حقیقتی قرار گیرند که نام آن اسلام است.
نویسنده: داکتر عبدالرئوف توانا – خبرگزاری دید