علم، توسعه و جهان اسلام؛ افغانستان در کدام سوی این معادله ایستاده است؟
خبرگزاری دید: بی‌تردید «روز جهانی علم در خدمت صلح و توسعه» فراتر از مناسبتی تشریفاتی، فرصتی برای سنجش نسبت جوامع با موتور اصلی پیشرفت در عصر حاضر به شمار می‌آید.
یونسکو در سال‌های اخیر شعارها و رویکردهای خود را بر دیپلماسی علمی، دسترسی همگانی به دانش و نقش حیاتی فناوری در حل بحران‌های کلان متمرکز کرده است. مرور کارنامه کشورهای اسلامی نشان می‌دهد که بیشتر آن‌ها، از آسیای جنوب شرقی تا خلیج فارس، «توسعه دانش‌بنیاد» را راهبرد اصلی جهش اقتصادی و کاهش وابستگی برگزیده‌اند؛ اما در برابر این روند پرشتاب، وضعیت کنونی افغانستان با پرسشی عمیق مواجه است: این کشور در کدام سوی معادله علم و توسعه در جهان اسلام ایستاده است؟
بزرگ‌ترین مراکز علمی و فقهی مسلمانان، تحصیل و تولید دانش را فراتر از انتخابی تشریفاتی، فریضه‌ای دینی و زیربنای خودکفایی ملی می‌دانند. مالزی و اندونزی با اتکا به آموزش همگانی و توسعه فناوری به قطب‌های صنعتی تبدیل شده‌اند و کشورهای حاشیه خلیج فارس با تأسیس دانشگاه‌های بین‌المللی و سرمایه‌گذاری در هوش مصنوعی و انرژی‌های پاک، در حال گذار به اقتصاد پسانفتی هستند.
هیچ توسعه پایدار و بومی بدون مشارکت فعال همه اعضای جامعه، به‌ویژه زنان، محقق نمی‌شود؛ حتی نهادهای عالی دینی مانند دانشگاه الأزهر مصر و سازمان همکاری اسلامی (OIC) بارها تأکید کرده‌اند که محروم‌کردن بخشی از جامعه از دانش، با تعالیم اسلام و سنت‌های تاریخی تمدن اسلامی تناسبی ندارد.
الگویی که امروز در افغانستان تحت حاکمیت طالبان اجرا می‌شود، در نقطه مقابل این تجربه‌های موفق ایستاده است. تعلیق آموزش دختران در مقاطع بالاتر از ابتدایی و بسته ماندن درهای دانشگاه‌ها به روی آنان، فراتر از تصمیمی اداری، ضربه‌ای ویرانگر به موتور توسعه کشور است.
جهان اسلام با شتاب به‌سوی عرصه‌های نوظهوری چون هوش مصنوعی و اقتصاد دانش‌بنیان گام برمی‌دارد؛ با وجود این افغانستان با گسست زنجیره تولید دانش روبه‌رو شده است. این انجماد علمی زیرساخت‌های انسانی کشور را به‌شدت تضعیف کرده و پیامدهای عینی آن آغاز شده است: فروپاشی تدریجی نظام سلامت، کمبود پزشکان و متخصصان زن در آینده نزدیک، تشدید فرار مغزها، خروج سرمایه‌گذاران و مهاجرت خانواده‌ها برای تحصیل فرزندانشان.
پارادوکس اصلی سیاست‌های حکومت سرپرست، تعارض شعارهایی چون «خودکفایی اقتصادی»، «استقلال سیاسی» و «رهایی از وابستگی به غرب» با واقعیت‌های میدانی و اصول بنیادین اقتصاد سیاسی است؛ زیرا در جهان امروز، خودکفایی بدون اتکا به دانش، مهندسی مدرن و نیروی کار متخصص، سرابی بیش نیست.
کشور بدون دانشگاه‌های پویا و بدون بهره‌گیری از ۵۰ درصد توان فکری جامعه، نه‌تنها به استقلال دست نمی‌یابد، بلکه بیش از پیش به کمک‌های انسانی بین‌المللی و کارشناسان خارجی وابسته خواهد شد. این تعارض گفتمانی، کابل را حتی از هم‌پیمانان و کشورهای اسلامی منطقه نیز دور کرده است؛ زیرا پایتخت‌های اسلامی به دلیل فشار افکار عمومی و اجماع علمای خود، نمی‌توانند الگویی ناهمخوان با اصول بدیهی توسعه در جهان اسلام را به رسمیت بشناسند.
سرانجام، ایستادن افغانستان در سوی نادرست این معادله، هزینه‌ای سنگین بر آینده چند نسل از مردم این کشور تحمیل می‌کند. روز جهانی علم یادآور این حقیقت تلخ است که توسعه و صلح پایدار از راهروهای مکاتب و آزمایشگاه‌ها و دانشگاه می‌گذرد، نه از مسیر انسداد علمی و انزوای دیپلماتیک. تنها راه طالبان برای خروج از بحران‌های عمیق اقتصادی و دستیابی به مشروعیت و جایگاهی شایسته در جهان اسلام، بازنگری در سیاست‌های آموزشی، تن‌دادن به اجماع فقهی امت اسلامی و بازگشایی باب علم به روی همه فرزندان این مرز و بوم است؛ زیرا هیچ نظامی با خاموش‌کردن چراغ دانش پایدار نمانده است.
نویسنده: سید‌باقر واعظی – خبرگزاری دید