حیا و صداقت؛ دو ستون کرامت و اعتماد انسانی
خبرگزاری دید: افسوس و دریغا که در روزگار ما، گاهی ارزش‌هایی چون حیا، صداقت، وفاداری و امانت‌داری در برخی روابط انسانی کم‌رنگ شده‌اند؛ تا جایی که بعضی افراد نه‌تنها از خطا و خیانت خود شرم نمی‌کنند، بلکه برای پنهان‌ساختن حقیقت، به دروغ، فریب، تهمت و وارونه‌نمایی واقعیت متوسل می‌شوند. شگفت‌آورتر آن‌که با وجود آشکاربودن خطاهایشان، چنان گستاخانه و طلبکارانه رفتار می‌کنند که گویی خود قربانی‌اند و طرف مقابل مقصر! با زبان پرادعا و چهره‌ای بی‌پروا، جای ظالم و مظلوم را عوض می‌کنند و می‌کوشند حقیقت را پشت پرده‌ای از دروغ پنهان سازند.
اما حقیقت را نمی‌توان برای همیشه پوشاند؛ گستاخی نشانه حقانیت نیست، فریاد بلند جای دلیل را نمی‌گیرد و تکرار دروغ، واقعیت را تغییر نمی‌دهد. انسان بااعتبار کسی نیست که هرگز خطا نکرده باشد؛ بلکه کسی است که شهامت پذیرش اشتباه، توانایی جبران حق دیگران و صداقت بازگشت از مسیر نادرست را داشته باشد. انسان با اعتراف به خطا کوچک نمی‌شود؛ با اصرار بر دروغ و خیانت، کرامت و اعتبار خود را تباه می‌سازد.
اینجا است که باید از جایگاه حیا در زندگی انسان سخن گفت؛ همان گوهر ارزشمندی که اگر در دل زنده باشد، بسیاری از زشتی‌ها پیش از آن‌که به رفتار تبدیل شوند، در درون انسان مهار می‌گردند.
رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌وسلم فرموده‌اند:«الْحَيَاءُ مِنَ الْإِيمَانِ» یعنی: «حیا از ایمان است.»
حیا تنها خجالت‌کشیدن یا یک رفتار ظاهری نیست؛ بلکه نیرویی برخاسته از ایمان و بیداری وجدان است که انسان را در خلوت و جلوت از دروغ، خیانت، بی‌عفتی، پیمان‌شکنی، ظلم و پایمال‌کردن حقوق دیگران بازمی‌دارد؛ حتی زمانی که هیچ انسانی ناظر رفتار او نیست. حیا یعنی انسان پیش از آن‌که از نگاه مردم شرم کند، از نافرمانی خداوند و آلوده‌ساختن وجدان خویش شرم داشته باشد.
حیا، زینت زن و مرد و فضیلت مشترک همه انسان‌های باایمان است. اسلام برای زنان و مردان، الگوهای درخشانی از عفت، پاک‌دامنی، وقار و عزت معرفی کرده است. قرآن کریم درباره دختر حضرت شعیب علیه‌السلام، هنگامی که برای رساندن پیام پدر نزد حضرت موسی علیه‌السلام آمد، می‌فرماید: «فَجَاءَتْهُ إِحْدَاهُمَا تَمْشِي عَلَى اسْتِحْيَاءٍ» (قصص: ۲۵) یعنی: «یکی از آن دو دختر با نهایت حیا و وقار نزد او آمد.»
این تصویر زیبای قرآنی نشان می‌دهد که زن می‌تواند برای انجام مسئولیت و حضور در جامعه قدم بردارد و در عین حال، وقار، متانت و کرامت خویش را حفظ کند. زنان بزرگی چون حضرت خدیجه، حضرت فاطمه و حضرت عایشه رضی‌الله‌عنهن نیز با ایمان، دانش، عفت، شجاعت و مسئولیت‌پذیری، الگوهای ماندگار زنان مسلمان‌اند. پس حیا به معنای خانه‌نشینی یا ناتوانی نیست؛ بلکه نشانه شخصیت، آگاهی و پاسداری از حرمت انسانی است.
در سوی دیگر، مردان نیز به همان اندازه به حیا، عفت و پاک‌دامنی نیاز دارند. مردانگی حقیقی در زورگویی، خودنمایی و بی‌پروایی نیست؛ بلکه در صداقت، امانت‌داری، وفاداری، جوانمردی و مهار نفس جلوه می‌کند. حضرت یوسف علیه‌السلام در برابر وسوسه گناه، با ایمان و عزت نفس فرمود: «مَعَاذَ اللَّهِ» (یوسف: ۲۳) یعنی: «پناه بر خدا!»
این پاسخ، درس بزرگی برای هر زن و مرد است: انسان باایمان حتی در خلوت، آن‌گاه که زمینه گناه فراهم است، حرمت خویش و فرمان خداوند را فراموش نمی‌کند. قرآن کریم درباره مردان وفادار نیز می‌فرماید:
«مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ» (احزاب: ۲۳) یعنی: «از میان مؤمنان مردانی هستند که بر عهدی که با خدا بسته‌اند، صادقانه ایستاده‌اند.»
پس ارزش انسان به ادعا و ظاهر او نیست؛ به صداقت و وفاداری اوست. زبان و عمل انسان بافضیلت یکی است، وعده‌اش اعتبار دارد، امانت مردم را حفظ می‌کند و در غیاب دیگران نیز به حقوق و حرمت آنان وفادار می‌ماند.
وقتی حیا در وجود انسان کم‌رنگ شود و وجدان در برابر خطا خاموش بماند، راه برای دروغ، خیانت، فریب و بی‌مسئولیتی هموار می‌شود. چنین انسانی ممکن است با سخنان شیرین، ظاهر آراسته و ادعاهای بزرگ، اعتماد دیگران را جلب کند؛ اما دیر یا زود، ناسازگاری گفتار و کردار، چهره واقعی رفتار او را آشکار می‌سازد. اعتماد با حرف‌های زیبا ساخته نمی‌شود؛ با صداقت، وفاداری و رفتار درست به دست می‌آید و با خیانت و دروغ از میان می‌رود.
البته هر انسانی ممکن است بلغزد؛ مهم آن است که پس از لغزش، حقیقت را بپذیرد، از خداوند آمرزش بخواهد و برای جبران خطا قدم بردارد. راه توبه و اصلاح همیشه باز است. آنچه خطرناک است، عادی‌ساختن گناه، افتخار به بی‌پروایی، انکار حقیقت و متهم‌ساختن دیگران برای فرار از مسئولیت است.
راه بازگشت؛ از اصلاح خویشتن تا سلامت جامعه
اگر خواهان خانواده‌های آرام و جامعه‌ای قابل اعتماد هستیم، باید حیا و پاک‌دامنی را در دختران و پسران، زنان و مردان، به‌عنوان ارزش مشترک ایمانی زنده کنیم؛ صداقت و وفاداری را از شعار به رفتار روزمره بیاوریم؛ به فرزندان بیاموزیم که شخصیت انسان با ثروت، مقام و ظاهر سنجیده نمی‌شود، بلکه با اخلاق، وجدان و درست‌کاری شناخته می‌شود. در خانواده، احترام متقابل و حفظ حرمت یکدیگر را اساس زندگی قرار دهیم و به‌جای عیب‌جویی و محکوم‌کردن دیگران، اصلاح را از خود آغاز کنیم؛ زیرا جامعه سالم از انسان‌های سالم ساخته می‌شود و خانواده‌ای که در آن صداقت، حیا و وفاداری زنده باشد، از بسیاری آسیب‌ها در امان می‌ماند.
جان کلام
حیا، تاج ایمان و زیور انسانیت است؛ عفت، پاسدار کرامت؛ صداقت، زبان شخصیت؛ و وفاداری، معیار اعتبار انسان.
بیایید پیش از آن‌که از دیگران انتظار پاکی، صداقت و وفاداری داشته باشیم، خودمان به این ارزش‌ها پایبند شویم. نه با ظاهر فریبنده، بلکه با باطن پاک؛ نه با ادعاهای بزرگ، بلکه با کردار درست؛ نه با سرزنش دیگران، بلکه با اصلاح خویشتن.
خداوندا! ما را از آفت بی‌حیایی، خیانت، دروغ و وارونه‌ساختن حقیقت در پناه خود محفوظ بدار؛ دل‌هایمان را به نور ایمان، کردارمان را به زیور حیا، زنان و مردانمان را به عفت و پاک‌دامنی، و خانه‌ها و جامعه‌مان را به صداقت، وفاداری، اعتماد و آرامش آراسته بگردان.
آمین یا رب‌العالمین.
نویسنده: داکتر عبدالرئوف توانا – خبرگزاری دید