خبرگزاری دید: یکی از پرسشهای اساسی تاریخ معاصر جهان اسلام این است: چرا کشورهای مسلمان با وجود جمعیت بزرگ، منابع طبیعی، موقعیت راهبردی و ظرفیتهای انسانی گسترده، هنوز در بسیاری از تصمیمهای سیاسی، اقتصادی و امنیتی خود با نفوذ قدرتهای خارجی روبهرو هستند؟

تاریخ بارها نشان داده است که آمریکا در جهان اسلام، متحدی مستقل نمیخواهد، بلکه حکومتهایی را ترجیح میدهد که در چارچوب منافع و راهبردهای آن حرکت کنند. در چنین رابطهای، تعهدات و معاهدات با رهبران کشورهای اسلامی تا زمانی اعتبار دارند که با منافع واشنگتن همخوانی داشته باشند. مسیر سیاست آمریکا در جهان اسلام یکطرفه است: انتظار اطاعت از طرف مقابل، بدون تضمین احترام متقابل به استقلال، حاکمیتملی و اراده سیاسی آن.
سرنوشت جنرال ضیاءالحق، محمد مرسی و عمران خان، با وجود تفاوتهای تاریخی و سیاسی، نمونههایی قابل تأمل از این معادلهاند؛ رهبرانی که هرکدام در مقطع متفاوتی از تاریخ، با مسئله استقلال، اقتدار ملی و حدود رابطه با قدرتهای بزرگ روبهرو شدند.
۱. ضیاءالحق؛ از متحد راهبردی تا معمای سقوط
جنرال ضیاءالحق در دهه ۱۹۸۰ یکی از متحدان مهم آمریکا در جنگ افغانستان علیه اتحاد شوروی بود. پاکستان در آن زمان مرکز اصلی پشتیبانی از مجاهدین افغان به شمار میرفت و سازمانهای اطلاعاتی آمریکا و پاکستان در آموزش، تجهیز و انتقال کمکها همکاری نزدیک داشتند.
اما در ۱۷ آگست ۱۹۸۸، هواپیمای حامل ضیاءالحق در نزدیکی بهاولپور سقوط کرد. سفیر آمریکا در پاکستان، آرنولد رافل، و شماری از مقامهای ارشد نظامی پاکستان نیز در این حادثه جان باختند.
در فضای سیاسی آن زمان، بسیاری این سقوط را نتیجه یک توطئه استخباراتی میدانستند و انگشت اتهام بهسوی سازمان CIA نشانه رفت. در باور و تحلیل نویسنده این مقاله نیز شهادت ضیاءالحق یک حادثه عادی نبود، بلکه بخشی از یک محاسبه بزرگ سیاسی و راهبردی بود.
آمریکا پس از شکست راهبردی شوروی در افغانستان، از شکلگیری یک قطب قدرتمند اسلامی متشکل از ایران، پاکستان و افغانستان، با همراهی برخی کشورهای عربی، نگران بود. چنین محوری میتوانست معادلات منطقه را تغییر دهد و از وابستگی جهان اسلام به قدرتهای غربی بکاهد.
۲. CIA، MI6 و ISI؛ از همکاری اطلاعاتی تا مأموریت سیاسی
ارتباط اطلاعاتی پاکستان با آمریکا و بریتانیا در چند دهه گذشته گسترده بوده است. همکاری CIA و ISI در جنگ افغانستان و همکاریهای امنیتی پس از یازدهم سپتمبر، از نمونههای شناختهشده این رابطه است.
پاکستان پس از ضیاءالحق بهتدریج از مسیر استقلال و اقتدار ملی فاصله گرفت و بخشی از رهبران سیاسی و نظامی، اقتدار ملی را در بدل مأموریتهای سیاسی و امنیتی خارجی معاوضه کردند.
یکی از تلخترین نمونهها، بازداشت و تحویل برخی رهبران و فرماندهان جریانهای اسلامی به آمریکا در برابر پاداشهای مالی است. در همین چارچوب، سرنوشت داکتر عافیه صدیقی نیز از زخمهای عمیق این دوره است.
خواجه محمد آصف، وزیر دفاع پاکستان، در مصاحبه با اسکاینیوز در اپریل ۲۰۲۵ گفت پاکستان حدود سه دهه برای آمریکا و غرب، از جمله بریتانیا، «کارهای کثیف» انجام داده و این سیاست اشتباه بوده است.
این سخنان بار دیگر این پرسش را مطرح میکند که آیا پاکستان استقلال و اعتبار ملی خود را قربانی مأموریتهایی نکرده است که منافع اصلی آنها در بیرون از مرزهای این کشور تعریف میشد؟
۳. محمد مرسی؛ رئیسجمهور منتخب و سرنوشت تلخ مصر
محمد مرسی، نخستین رئیسجمهور منتخب مصر پس از انقلاب ۲۰۱۱، در سوم جولای ۲۰۱۳ با اقدام نظامی از قدرت برکنار و زندانی شد و سرانجام در ۱۷ جون ۲۰۱۹، هنگام حضور در جلسه دادگاه، جان باخت.
مرسی از جریان اخوانالمسلمین برخاسته بود و در مسائل منطقهای، بهویژه فلسطین و غزه، مواضعی داشت که با سیاست آمریکا و برخی دولتهای منطقه همخوانی نداشت.
کودتا علیه محمد مرسی و شهادت ضیاءالحق را باید در چارچوب راهبردی بزرگتر برای جلوگیری از شکلگیری قدرت مستقل اسلامی بررسی کرد؛ راهبردی که در آن، سازمان CIA در کنار موساد و MI6 نقش محوری داشته است.
مرسی حاضر نبود استقلال سیاسی مصر را به اطاعت از خواستههای اسرائیل تبدیل کند. وضعیت غزه نیز نشان میدهد که آمریکا با زمینهسازی سقوط حکومت مرسی و رویکارآمدن عبدالفتاح سیسی، زمینه تقویت سیاستهای اسرائیل در منطقه را فراهم کرد.
۴. عمران خان؛ استقلال سیاست خارجی و تقابل بر سر افغانستان
عمران خان تلاش داشت اقتدار ملی پاکستان را احیا کند و در روابط خارجی، سیاست متوازنتری در پیش گیرد؛ سیاستی که پاکستان بتواند با چین، روسیه، ایران و دیگر کشورها بر اساس منافع ملی خود رابطه داشته باشد، اما واشنگتن چنین استقلالی را تحمل نکرد و برکناری عمران خان در ۹ اپریل ۲۰۲۲، از طریق رأی عدم اعتماد پارلمان، در واقع یک «کودتای نرم» و نتیجه فشارهای سیاسی داخلی و خارجی بود. عمران خان نیز این رویداد را مداخله آمریکا دانست و به سند دیپلماتیک موسوم به «سایفر» استناد کرد.
از دیگر اختلافات راهبردی عمران خان با آمریکا، موضوع افغانستان پس از خروج نیروهای آمریکایی بود. از دیدگاه این تحلیل، مواضع متفاوت عمران خان در قبال برخی مسائل افغانستان، یکی از عوامل مهم اختلاف و تقابل سیاسی با واشنگتن بود.
پس از برکناری عمران خان، حزب تحریک انصاف با فشارها و محدودیتهای سیاسی روبهرو شد و خود او نیز زندانی گردید. از همینجا نگرانی درباره تکرار سرنوشت محمد مرسی مطرح میشود.
۵. درسهای قرآنی و اندرزهای راهبردی برای رهبران مسلمان
اسلام، عزت و استقلال را با عدالت، امانتداری و مسئولیتپذیری پیوند میدهد. قرآن کریم میفرماید: «وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِينَ» عزت از آن خدا، پیامبر و مؤمنان است. (منافقون: ۸)
این آیات برای رهبران مسلمان یک پیام روشن دارند: استقلال بدون عدالت، اقتدار بدون مسئولیت و حکومت بدون امانتداری، با معیارهای اسلامی سازگار نیست.
از تجربه پاکستان، مصر و افغانستان چند اندرز اساسی به دست میآید:
نخست؛ استقلال را قربانی کمک خارجی نکنید. کمک اقتصادی، نظامی و سیاسی زمانی ارزشمند است که اختیار ملی را از بین نبرد.
دوم؛ ارتش و دستگاه استخباراتی را در خدمت ملت قرار دهید، نه ابزار اجرای پروژههای خارجی یا حذف مخالفان داخلی.
سوم؛ با قدرتهای بزرگ رابطه متوازن داشته باشید. معیار باید منافع ملی، احترام متقابل و حفظ استقلال تصمیمگیری باشد.
چهارم؛ رهبران و مخالفان سیاسی را قربانی معاملههای پنهانی نسازید. حقوق شهروندان، عدالت قضایی و آزادی سیاسی باید برای همه محفوظ باشد.
پنجم؛ جهان اسلام را به همکاری و همگرایی راهبردی دعوت کنید تا کشورهای مسلمان از وابستگی و آسیبپذیری در برابر فشارهای خارجی بکاهند.
ششم؛ افغانستان را بهعنوان شریک مستقل منطقهای بشناسید. امنیت پاکستان و افغانستان به یکدیگر پیوند خورده است.
سخن آخر: عزت ملتها در گرو اراده مستقل آنها است
از ضیاءالحق تا محمد مرسی و عمران خان، تجربههای تاریخی جهان اسلام یک حقیقت مهم را پیش روی ما میگذارد: هرگاه استقلال سیاسی، اقتدار ملی و منافع مردم در برابر محاسبات قدرتهای بزرگ قرار گیرد، احتمال فشار، مداخله و تقابل افزایش مییابد.
آمریکا در جهان اسلام بیش از آنکه خواهان متحدان مستقل و صاحب اراده باشد، حکومتهای هماهنگ و مطیع را ترجیح میدهد. تجربه پاکستان، مصر و افغانستان باید برای رهبران مسلمان یک هشدار تاریخی باشد: هیچ قدرت خارجی، استقلال و عزت ملت دیگری را بهجای آن ملت تأمین نمیکند.
پاسخ واقعی در ساختن اقتصاد مستقل، ارتش ملی، دستگاه استخباراتی پاسخگو، نظام قضایی عادلانه، حکومت قانونمند و همکاری واقعی میان کشورهای اسلامی نهفته است.
آینده جهان اسلام به رهبرانی نیاز دارد که نه مستخدم قدرتهای خارجی باشند و نه مستبد در برابر مردم خود؛ بلکه خدمتگزار ملت، پاسدار عدالت و مسئول در برابر خداوند باشند.
ملت مستقل، با اراده مردم زنده است؛ نه با رضایت قدرتهای خارجی.
نویسنده: داکتر عبدالرئوف توانا – خبرگزاری دید