خبرگزاری دید: سفر کمسابقه و چندروزه هبتالله آخندزاده، رهبر طالبان، به کابل و پس از آن به ولایتهای میدان وردک و زابل که بدون انتشار حتی یک تصویر یا ویدیوی رسمی و زیر شدیدترین تدابیر امنیتی انجام شد گمانهزنیهای گستردهای را در محافل سیاسی و رسانهای افغانستان برانگیخته است.

برای مردم افغانستان که بیش از پنج سال است با فرامین صادره از قندهار زندگی میکنند، خروج «رهبر در سایه» از پایتخت معنوی طالبان و حضورش در دانشگاه کابل، وزارت دفاع و مسیر شاهراه کابل–قندهار، صرفاً یک بازدید عادی اداری یا تشریفاتی نیست. واکاوی برنامهها، سخنرانیها و بهویژه اصرار ویژه او بر تهدابگذاری زنجیرهای مساجد و مدارس دینی در این سفر، نشان میدهد که رهبر طالبان همزمان چند هدف کلیدی سیاسی، امنیتی و اجتماعی را در درون ساختار حاکمیت و جامعه افغانستان دنبال میکند.
نخستین و فوریترین هدف این سفر را باید در درون خودِ ساختار طالبان و ضرورت مهار شکافهای درونی جستوجو کرد. در ماههای اخیر، نشانههای متعددی از اختلافنظر میان جناح قندهار و برخی چهرههای مستقر در کابل بر سر انحصار قدرت، نحوه تعامل با جهان و سیاستهای داخلی آشکار شده بود. برگزاری نشست محرمانه در وزارت دفاع با حضور فرماندهان ارشد نظامی و والیان، آن هم با ممنوعیت ورود موبایل و قلم و توزیع کتابچهای ۵۲ صفحهای درباره «اطاعت بیچونوچرا، حفظ وحدت و پرهیز از رقابت بر سر مقام»، پیام روشنی دارد؛ یعنی ملا هبتالله برای یادآوری خطوط قرمز و تثبیت مرکزیت بلامنازع قندهار به پایتخت آمده است. از نگاه بسیاری از ناظران مسائل افغانستان، این حضور کوتاه در کابل و بازگشت دوباره به قندهار به معنای انتقال قدرت اجرایی به پایتخت نیست، بلکه نوعی «نمایش اقتدار از بالا» برای یکدستسازی بدنه نظامی و اداری و پایان دادن به زمزمههای نارضایتی درونگروهی است.
هدف دوم و بلندمدتتر این سفر، در برنامه فشرده افتتاح و سنگتهدابگذاری دستکم هشت مسجد و مدرسه جهادی از چمن حضوری کابل گرفته تا میدان وردک و زابل نمایان میشود. در حالی که درهای مکاتب متوسطه و دانشگاهها همچنان به روی دختران افغانستانی بسته مانده و نظام آموزشی عصری با کمبود شدید امکانات و فرار کادرهای علمی روبهروست، اولویت دادن به ساخت مدارس جهادی و مساجد بزرگ از جمله مسجدی به نام خود رهبر طالبان در قلب کابل، نشاندهنده یک پروژه کلان برای تغییر مهندسی اجتماعی و فکری افغانستان است.
حاکمیت فعلی تلاش دارد با گسترش سریع شبکه مدارس دینی، نسل جدیدی را بر پایه قرائت فکری مورد نظر خود تربیت کند و به تدریج ساختارهای آموزشی و مدنی دهههای گذشته را به حاشیه براند. افزون بر این، نامگذاری یک مسجد جامع در پایتخت به نام هبتالله آخندزاده و اعطای لقب «شیخالاسلام» به وی، حکایت از آن دارد که رهبر طالبان در پی تثبیت جایگاهی قدسی، نمادین و ماندگار برای شخص رهبر در حافظه سیاسی و مذهبی کشور است.
در کنار این اهداف، نمیتوان از کارکرد شبکهسازی اجتماعی و کنترل محلیِ این مساجد و مدارس غافل شد. ملا هبتالله در سخنرانیهای خود در کابل صراحتاً از ملاها و علمای همسو خواست که به قریهها و روستاها بروند و فرامین وی را برای مردم توضیح دهند و ترویج کنند. در غیاب پارلمان، احزاب سیاسی، رسانههای مستقل و نهادهای مدنی، شبکه مساجد و مدارس دینی تازه تأسیس عملاً به تنها کانال ارتباطی یکطرفه میان حاکمیت و جامعه تبدیل شده است.
به باور تحلیلگران داخلی، رهبر طالبان برای اجرای کامل و بیدردسر قوانین سختگیرانه، بهویژه در حوزه امر به معروف، تنها به نیروهای امنیتی بسنده نمیکند، بلکه میخواهد از طریق شبکه روحانیون و مراکز دینی در محلهها و روستاها، نوعی نظارت مویرگی و کنترل اجتماعی را بر زیست روزمره شهروندان حاکم سازد.
با این حال، آنچه در تمام ایستگاههای این سفر از کابل تا زابل به چشم میخورد، فاصله عمیق میان اولویتهای رهبری طالبان و واقعیتهای تلخ زندگی مردم افغانستان است. در کشوری که میلیونها شهروند آن با فقر شدید، بیکاری، بحران کمآبی و ناامنی غذایی دستوپنجه نرم میکنند و هزاران جوان و متخصص به دلیل نبود آینده روشن راه مهاجرت را در پیش میگیرند، اختصاص منابع و بودجههای کلان و بیحسابکتاب به ساخت زنجیرهای مساجد و مدارس جهادی، پرسشهای جدی درباره شفافیت مالی و اولویتهای حکمرانی ایجاد کرده است.
سفر ملا هبتالله به کابل و ولایات بیش از آنکه نشانه گشایش در سیاستهای داخلی یا پاسخ به مطالبات معیشتی و آموزشی مردم باشد، تلاشی حسابشده برای تحکیم پایههای قدرت فردی، یکدستسازی صفوف داخلی و نهادینه کردن الگوی حکمرانی ایدئولوژیک از طریق گسترش مدارس دینی و مساجد است. اما تجربه تاریخی افغانستان نشان داده است که هیچ حاکمیتی نمیتواند تنها با تکیه بر فرمانهای از بالا، محرومسازی نیمی از جامعه از آموزش و نادیده گرفتن بحرانهای معیشتی مردم، ثبات و مشروعیت پایدار به دست آورد؛ چالشی که همچنان بزرگترین آزمون پیش روی آینده این سرزمین باقی خواهد ماند.
نویسنده: سید باقر واعظی – خبرگزاری دید