نگاهی به تجارت ۱۴ میلیارد دالری افغانستان؛ از دهلیز واخان تا تحول در بنادر ایران
خبرگزاری دید: در حالی که مرزهای پاکستان (تورخم و سپینبولدک) با افت ۵۳ درصدی تجارت روبرو بودهاند، بندر چابهار و مرز اسلامقلعه به شریان اصلی تبدیل شدهاند. ایران اکنون یکی از مهمترین تأمینکننده اصلی کالا و مسیر امن برای رسیدن به بازارهای جهانی است.
تجارت خارجی افغانستان در سال ۲۰۲۵ با جهشی خیرهکننده به مرز ۱۴ میلیارد دالر رسید. علیرغم چالشهای سیاسی، ثبات نسبی در نرخ مبادلات و تنوعبخشی به مسیرهای ترانزیتی، فصل جدیدی را در اقتصاد کشور گشوده است. در این گزارش، لیست دقیق صادرات و واردات افغانستان و نقش کلیدی چهار قدرت منطقهای را بررسی میکنیم.
۱ – کارنامه تجاری ۲۰۲۵ اعداد چه میگویند؟
طبق آمارهای رسمی منتشر شده در جنوری ۲۰۲۶ مجموع حجم تجارت ۱۳.۹۳ میلیارد دالر
سهم صادرات: ۱.۸ میلیارد دالر (ثبات نسبی)
سهم واردات: ۱۲.۱ میلیارد دالر (افزایش به دلیل پروژههای زیربنایی)
۲ – لیست طلایی صادرات افغانستان (اقلام ارزآور)
محصولات افغانستان در سال ۲۰۲۶ جایگاه ویژهای در بازارهای جهانی یافتهاند که شامل موارد ذیل است:
میوه خشک و تازه: انجیر، کشمش و انار همچنان در صدر هستند.
طلای سرخ و گیاهان طبی: زعفران و گیاه هینگ (آنغوزه) به دلیل تقاضای بالای هند، رکورد ارزآوری را شکستهاند.
معادن: ذغالسنگ، سنگهای قیمتی (زمرد و لاجورد) و صادرات نفت خام از حوزه آمودریا.
چلغوز سیاه: عمدتاً از طریق دهلیزهای هوایی به چین صادر میشود.
۳ – لیست واردات استراتژیک افغانستان
نیازمندیهای اساسی کشور که بیشترین خروج ارز را دارند:
تیل و انرژی: نفت، دیزل و گاز طبیعی (عمدتاً از ایران و ترکمنستان)
مواد خوراکی: آرد، گندم، روغن نباتی و برنج سیله
صنعت و ساختوساز: ماشینآلات برقی، سمنت سیاه و مواد خام فابریکات
۴ – نقش شرکای اصلی؛ تغییر قطبنما از شرق به غرب
تنشهای مرزی باعث شده تا نقشههای ترانزیتی افغانستان بازنویسی شود:
الف) چین؛ از دهلیز واخان تا استخراج نفت
چین با سرمایهگذاری سنگین در بخش نفت و معادن، به شریک اول تکنولوژیک تبدیل شده است. پروژه دهلیز واخان اکنون به پیشرفت ۷۰ درصدی رسیده و قرار است تا پایان سال ۱۴۰۵ افغانستان را مستقیماً به چین وصل کند.
ب) ایران و نجات ترانزیت
در حالی که مرزهای پاکستان (تورخم و سپینبولدک) با افت ۵۳ درصدی تجارت روبرو بودهاند، بندر چابهار و مرز اسلامقلعه به شریان اصلی تبدیل شدهاند. ایران اکنون یکی از مهمترین تأمینکننده اصلی کالا و مسیر امن برای رسیدن به بازارهای جهانی است.
ج) هند؛ وفادار به محصولات زراعی
هند همچنان بزرگترین خریدار محصولات باارزش افغانستان (زعفران و میوه خشک) است و از طریق مسیرهای هوایی و دریایی، موازنه تجاری را حفظ کرده است.
د) پاکستان؛ سقوط آزاد در مبادلات
به دلیل انسدادهای مکرر مرزی، حجم تجارت دوجانبه با پاکستان به زیر ۶۰۰ میلیون دالر در نیمه اول سال مالی ۲۰۲۶ سقوط کرده است.
۵ – تعرفه های گمرکی ۲۰۲۶؛ حمایت از تولید داخلی
حکومت افغانستان در جنوری ۲۰۲۶ تعرفههای جدیدی را تصویب کرد.
افزایش ۸۰ درصدی برای واردات میوههای فصلی (مانند انگور و توتزمینی) جهت حمایت از دهقانان داخلی
تعرفه ۵۰ درصدی بر محصولات پلاستیکی و کفش
تسهیلات ویژه برای کاهش تعرفه برای مواد خام فابریکات و ماشینآلات صنعتی (بین ۱ تا ۵ درصد)
جدول مقایسهای شرکای تجاری (۲۰۲۶-۲۰۲۵)
| وضعیت ترانزیت | واردات اصلی | صادرات اصلی | شریک تجاری |
| بسیار فعال | سوخت، سیمان، روغن | سنگ مرمر، نباتات | ایران |
| در حال توسعه (واخان) | ماشینآلات، موبایل | چلغوز، نفت، معادن | چین |
| هوایی / چابهار | ادویه، منسوجات | زعفران، هینگ، خشکبار | هند |
| بحرانی (کاهش شدید) | آرد، شکر | ذغالسنگ، میوه تازه | پاکستان |
برخی پرسشها که میتواند کمک کند:
آیا صادرات افغانستان افزایش یافته است؟ بله، حجم مجموعی تجارت به ۱۴ میلیارد دالر نزدیک شده، هرچند واردات هنوز سهم بزرگی دارد.
تاثیر بسته شدن مرز پاکستان چیست؟ کاهش ۵۳ درصدی تجارت دوجانبه و چرخش تجار به سمت مسیرهای ایران و آسیای میانه.
دهلیز واخان کی افتتاح میشود؟ زیرسازی آن ۷۰٪ تکمیل شده و انتظار میرود تا یک سال آینده فعالیتهای بازرگانی در آن آغاز شود.
نتیجهگیری و افق پیش رو
افغانستان با عبور از تجارت سنتی، در حال تبدیل شدن به یک گره ترانزیتی در منطقه است. تکمیل راه لاجورد و دهلیز واخان میتواند وابستگی کشور به گذرگاهها یک همسایه خاص را برای همیشه از بین ببرد. برای یک تاجر یا علاقمندان اقتصادی و تجاری، رصد دقیق تغییرات در بندر چابهار و سرمایهگذاریهای چین، کلید درک آینده اقتصادی این مرز و بوم است.