خبرگزاری دید: در میانه بحرانیترین مقطع ژئوپلیتیک دهههای اخیر، نگاهها بار دیگر به خاورمیانه و نقش ایران دوخته شده است؛ کشوری که برخلاف انتظار قدرتهای غربی، نهتنها در برابر فشارهای فزاینده عقب ننشسته، بلکه با رفتاری مبتنی بر محاسبات تاریخی و امنیتی، به یکی از بازیگران تعیینکننده در شکلدهی به آینده نظم منطقهای تبدیل شده است.
در حالی که جهان بهسوی یک رویارویی گسترده پیش میرود، پرسش اصلی غرب این است که چرا ایران در برابر فشارهای فزاینده عقبنشینی نمیکند؟
صادق چلیک، روزنامهنگار و تحلیلگر ترک، در یادداشتی برای روزنامه جمهوریت توضیح داده که نگاه غرب به رفتار ایران سطحی و مبتنی بر تیترهای خبری است، در حالی که ایران را باید در چارچوب «خاطره تاریخی» آن فهم کرد. انقلاب ۱۹۷۹ تنها یک تغییر سیاسی نبود، بلکه طرد یک رابطه وابستگی و ایجاد یک روانشناسی دفاعی بود که هدفش جلوگیری از هرگونه کنترل خارجی در آینده است. از این منظر، سرسختی امروز ایران نه لجاجت ایدئولوژیک، بلکه تلاشی برای جلوگیری از تکرار یک تجربه آسیبزا و حفظ بقا است.
چلیک تأکید کرده که اختلاف اصلی میان ایران و غرب در تعریف «عقلانیت» نهفته است. غرب عقلانیت را در محاسبه سود و زیان و عقبنشینی هنگام افزایش ریسک میبیند، اما ایران عقلانیت را در جلوگیری از نمایش ضعف تعریف میکند. تهران میداند که بازدارندگی تنها مهار دشمن نیست، بلکه ارسال پیام اقتدار به داخل نیز بخشی از امنیت ملی است. از نگاه ایران، نفوذ پیام ضعف به جامعه خطرناکتر از تهدید خارجی است.
چلیک افزوده است که در حوزه هستهای نیز برخورد دوگانه غرب آشکار است. اسرائیل با دهها کلاهک هستهای، و هند و پاکستان با زرادخانههای خود، تهدید جهانی نامیده نمیشوند؛ زیرا در نظم جهانی ادغام شدهاند، اما ایران به دلیل امتناع از پذیرش روابط «اقماری» پس از ۱۹۷۹، هر حرکتش به زنگ خطر تبدیل میشود. ایران برخلاف کشورهای خلیج فارس، پایگاههای آمریکا را از خاک خود دور نگه داشته و استقلال راهبردیاش را حفظ کرده است.
چلیک نوشته است که برخلاف تصور نخستین غرب و اسرائیل، فشار نظامی و حذف فرماندهان، به فروپاشی داخلی منجر نشده و جامعه ایران منسجمتر شده است. جغرافیای ایران که بهمراتب قدرتمندتر از ارتشها عمل میکند، کلید تنگه هرمز را در اختیار دارد و امنیت کشورهای خلیج فارس را شکننده کرده است. همزمان، تهدیدهای دونالد ترامپ درباره عملیات زمینی با پاسخ صریح تهران مواجه شده است: هر حملهای، کشورهای پایگاهدهنده را نیز درگیر خواهد کرد.
به باور چلیک، تحرکات حوثیها در دریای سرخ و ورود حشدالشعبی عراق به میدان نبرد، نشان میدهد که درگیری منطقهای شده و بستهشدن تنگهها زنجیره انرژی، کود و غذای جهان را مختل کرده است.
او نتیجه گرفته که ایران، مانند ترکیه، حامل یک «خاطره امپراتوری» است و غرب با اشتباه گرفتن این واقعیت، ایران را یک «مشکل قابل حل» میپندارد؛ در حالی که سرسختی ایران ریشه در تاریخ و ضرورت بقا دارد.