خبرگزاری دید: دکتور فضلالهادی وزین، شخصیتی دارای فضل و وزن در جامعه اکادمیک و بهویژه در حوزه مطالعات اسلامی ـ قرآنی کشور است. ایشان در یادداشتی، با استناد به آیات قرآن کریم، الگوی رفتاری مستکبران در تاریخ را بازخوانی و تلاش کرده با تطبیق مفاهیم قرآنی استکبار بر شخصیت دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، مصداق عینی این مفاهیم را در عصر ما بازنمایی کند. آنچه در پی میآید، متن کامل این نوشته بسیار خوب و خواندنی است.
در قرآن کریم، «زبانِ مستکبران» و «ویژگیهای آنان» بهگونه بسیار دقیق و عبرتآموز ترسیم شده است و یکی از روشنترین نمونههای آن، شخصیت فرعون بهحیث نمونهای از یک مستکبر است. قرآن با نقل گفتار و رفتار او، الگوی کامل استکبار را نشان میدهد.
۱. زبان مستکبران در قرآن ( فرعون بهحیث نمونه و مصداق)
الف) ادعای ربوبیت و برتری مطلق
فرعون با نهایت تکبر گفت: «أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلَى» (نازعات: ۲۴) یعنی: «من پروردگار برتر شما هستم.» این بیان، اوج خودبزرگبینی و نفی هرگونه حق و حقیقت بیرونی است.
ب) تحقیر مردم و کوچکشمردن آنان
قرآن میفرماید: «فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ فَأَطَاعُوهُ» (زخرف: ۵۴) یعنی: «قوم خود را سبکمغز شمرد، پس از او اطاعت کردند.» مستکبران برای سلطه، مردم را تحقیر و ناآگاه نگه میدارند.
ج) وارونهنمایی حق و باطل
فرعون گفت: «مَا أُرِيكُمْ إِلَّا مَا أَرَى» (غافر: ۲۹) یعنی: «من جز آنچه خود میبینم به شما نشان نمیدهم.» یعنی حقیقت را به رأی شخصی خود محدود میکند.
د) متهم کردن مصلحان به فساد
درباره موسی گفت: «إِنِّي أَخَافُ أَن يُبَدِّلَ دِينَكُمْ أَوْ أَن يُظْهِرَ فِي الْأَرْضِ الْفَسَادَ» (غافر: ۲۶) مصلحان را مفسد معرفی میکند؛ همان وارونهسازی حقیقت.
هـ) تهدید، ارعاب و خشونت
گفت: «لَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُم…» (اعراف: ۱۲۴) زبان مستکبر، وقتی منطق ندارد، به تهدید متوسل میشود.
۲. ویژگیهای مستکبران (با الگوی فرعون)
۱. تکبر و خودبزرگبینی: «إِنَّهُ كَانَ مِنَ الْمُسْرِفِينَ» (دخان: ۳۱)
۲. فساد در زمین: «إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلَا فِي الْأَرْضِ وَجَعَلَ أَهْلَهَا شِيَعًا» (قصص: ۴) ایجاد تفرقه برای کنترل جامعه.
۳. استضعاف مردم: «يَسْتَضْعِفُ طَائِفَةً مِنْهُمْ» (قصص: ۴) مردم را ضعیف نگه میدارند تا حکومت کنند.
۴. دشمنی با حق و پیامبران: فرعون با موسی مقابله کرد، با این که حق برایش روشن شده بود.
۵. لجاجت و انکار حقیقت: «وَجَحَدُوا بِهَا وَاسْتَيْقَنَتْهَا أَنفُسُهُمْ» (نمل: ۱۴) حقیقت را میدانند، ولی از روی تکبر انکار میکنند.
۶. فریبکاری و تبلیغات گمراهکنند: فرعون از ابزار رسانهای زمان خود استفاده میکرد: «وَقَالَ فِرْعَوْنُ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ…» (قصص: ۳۸) ایجاد فضای فکری به نفع خود.
از آیات بالا واضح میشود که زبان مستکبران در قرآن، زبانی است آمیخته با:
خودبزرگبینی
تحقیر مردم
تحریف حقیقت
تهدید و خشونت
و صفات آنان شامل:
استبداد
فساد
تفرقهافکنی
دشمنی با حق
باید توجه داشت که قرآن با طرح شخصیت فرعون، در حقیقت یک «الگوی همیشگی» ارائه میدهد، نه صرفاً یک داستان تاریخی، تا هر جامعهای بتواند مصادیق استکبار را در هر زمان بشناسد و در برابر آن بایستد.
رفتارها و ادبیات ترامپ در چند ماه اخیر به ویژه در جریان جنگ وی علیه جمهوری اسلامی ایران، شباهتهایی با الگوهای «استکبار» در قرآن دارد.
ترامپ در سخنرانی دیشب خود بار دیگر با لهجه و ادبیات و مفردات استکباری با کبر و تفرعن سخن گفت .
تفرعن و استکبار ترامپ در این چارچوب، در چند محور قابل بررسی است:
۱. لحن خودبرتربینی و مرکزیت دادن به خویش
در گفتمان سیاسی دونالد ترامپ رئيس جمهمر آمریکا، بارها تأکید بر «من بهتر میدانم» «هیچکس مثل من نیست» یا «فقط من میتوانم حل کنم» دیده شده است.
این نوع ادبیات، با آنچه قرآن از زبان فرعون نقل میکند (ما أریکم إلا ما أری) شباهت مفهومی دارد:
یعنی محدود کردن حقیقت به دیدگاه شخصی.
۲. تحقیر یا حمله لفظی به مخالفان
ترامپ در بسیاری از سخنرانیها و توییتها، مخالفان سیاسی، رسانهها یا حتی برخی اقوام را با تعابیر تند و تحقیرآمیز خطاب کرده است. این رفتار، از نظر قرآنی به الگوی «استخفاف قوم» نزدیک است: «فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ…» یعنی سبک شمردن دیگران برای تثبیت قدرت.
۳. وارونهسازی یا سادهسازی افراطی واقعیتها
در برخی موارد، اظهارات ترامپ به گونهای بوده که واقعیتهای پیچیده را بسیار ساده یا یکطرفه نشان داده است، بهویژه در موضوعات بینالمللی یا مهاجرت. این نیز قابل مقایسه با ویژگی مستکبران است که
حق را مطابق روایت خود بازتعریف میکنند.
۴. استفاده از زبان تهدید و فشار
در سیاست خارجی، بهویژه در قبال برخی کشورها، لحن تهدیدآمیز «نابود میکنیم» «گزینه نظامی روی میز است» «درهای جهنم را باز می کنم» در سخنان او دیده شده است. این شباهت دارد به رویکردی که قرآن از مستکبران نقل میکند: وقتی منطق قانعکننده کمرنگ میشود، تهدید برجسته میشود.
۵. دوقطبیسازی جامعه
در دوران ریاستجمهوری او، شکافهای سیاسی و اجتماعی در ایالات متحده آمریکا تشدید شد.
این وضعیت، با آیه: «وَجَعَلَ أَهْلَهَا شِيَعًا» قابل مقایسه است، یعنی تقسیم جامعه به گروههای متخاصم برای حفظ قدرت.
جمعبندی
میتوان گفت برخی از سبکهای گفتاری و رفتاری دونالد ترامپ با الگوهای «استکبار» در قرآن که در شخصیت فرعون برجسته شده، قابل مقایسه است، بهویژه در:
خودمحوری در تصمیمگیری
لحن تند و تحقیرآمیز
تهدید و فشار در سیاست
اما در عین حال، باید تأکید کرد که این، یک تحلیل تطبیقی است، نه حکم قطعی دینی درباره شخص معین.
شرایط تاریخی، سیاسی و ساختار قدرت امروز، با زمان فرعون کاملاً متفاوت است. قرآن میخواهد «معیار» بدهد تا هر انسان و جامعهای رفتارهای استکباری را در هر زمان بشناسد ـ چه در خود، چه در دیگران ـ و از آن پرهیز کند.
سوال مهم این است که آیا ترامپ در آینده نزدیک، سرنوشت مشابهی با سرنوشت فرعون و دیگر مستکبرین تاریخ خواهد داشت و با گرفت شدید خداوند دچار خواهد شد؟
نتمنی ذلک و نسأل الله أن ینتقم منه و یریه بطشه لأن بطش الله لشدید.
و سیعلم الذين ظلموا أی منقلب ینقلبون.
نویسنده: دکتور فضلالهادی وزین