میز بینالملل خبرگزاری دید: مرکز «هداية» که امارات در سال ۲۰۱۲ با شعار مقابله با افراطگرایی تأسیس کرد، امروز به شبکهای فراملی برای رصد، طبقهبندی و مدیریت جریانهای اسلامی در بیش از ۱۰۰ کشور تبدیل شده است؛ شبکهای که با پیوند میان امنیت، فناوری و تولید دانش، مرز میان پژوهش و نظارت را کمرنگ کرده و به ابزاری برای مهندسی گفتمان دینی و سیاسی در جهان اسلام بدل شده است.
تأسیس مرکز بینالمللی «هداية» در سال ۲۰۱۲ نقطه عطفی در راهبرد امنیتی امارات برای ورود به حوزه مدیریت گفتمانهای اسلامی بود. این مرکز که به پیشنهاد ابوظبی در «مجمع جهانی مبارزه با تروریزم» شکل گرفت، در ظاهر نهادی پژوهشی برای مقابله با افراطگرایی معرفی شد، اما در عمل به یکی از ابزارهای اصلی امارات برای بازتعریف مفهوم افراطگرایی و مهار جریانهای اسلام سیاسی تبدیل گردید. بر اساس قوانین فدرال امارات، هداية از استقلال حقوقی ویژهای برخوردار شد؛ ساختاری که امکان فعالیتی ظاهراً مستقل از دولت را فراهم میکرد، در حالی که بنیان آن در بطن سیاستهای امنیتی و دینی ابوظبی قرار داشت.
اهمیت این مرکز برای غرب از همان ابتدا آشکار بود. نقش امارات در مقابله با شبکههای جذب اینترنتی داعش، توجه دولتهای غربی را به هداية جلب کرد، اما دامنه فعالیت مرکز بهسرعت از گروههای مسلح فراتر رفت و حوزههای فکری، آموزشی و اجتماعی جوامع اسلامی را نیز دربر گرفت. هداية با گردآوری کارشناسان بینالمللی، سه محور اصلی را دنبال کرد: پژوهش و تحلیل تروریزم بینالمللی، آموزش و توانمندسازی نیروهای متخصص و فعالیت رسانهای از طریق سازمانهای غیردولتی.
با گذشت زمان، رویکرد هداية تغییر یافت و این مرکز به بستری برای سنجش میزان انطباق جوامع اسلامی با الگوی مطلوب امارات تبدیل شد. تعریف امارات از «افراطگرایی» تنها شامل داعش و گروههای خشونتطلب نبود، بلکه جریانهای اسلام سیاسی و حتی برخی اشکال سنتی اندیشه دینی را نیز دربر میگرفت. همین نگاه موجب شد هداية همکاریهای گستردهای با مراکز امنیتی، اطلاعاتی و فناوری برقرار کند تا شبکهای فرامرزی برای رصد جریانهای فکری ایجاد شود.
همکاری با مرکز ژنو برای سیاستهای امنیتی، مرکز جاکارتا، سازمان امنیت و همکاری اروپا، مؤسسات وابسته به سازمان ملل و شرکتهای فعال در حوزه رصد دیجیتال، نشان میدهد که هداية تنها یک مرکز مطالعاتی نیست، بلکه بخشی از ساختار بینالمللی تولید داده و تحلیل اطلاعاتی درباره جریانهای اسلامی است.
پیوند هداية با شبکههای امنیتی غربی نیز قابل توجه است. این مرکز با وزارت خارجه آمریکا، مراکز فنی بریتانیا و کانادا همکاری دارد و ابزارهای رصد دیجیتال را برای سنجش رفتارهای موسوم به افراطگرایانه به کار میگیرد. استفاده از هوش مصنوعی و تحلیل داده، هداية را به یکی از بازیگران اصلی در حوزه پایش دیجیتال در جهان اسلام تبدیل کرده است.
نقش تیم مدیریتی هداية در تقویت این رویکرد بسیار مهم است. «مقصود کروز» مدیر اجرایی مرکز، با سوابق گسترده در حوزه رسانه، افکار عمومی و ساختارهای امنیتی امارات، پیوند میان پژوهش، مدیریت افکار و امنیت را تقویت کرده است. در کنار او چهرههایی مانند «ایوو فینکامپ» ـ مدافع نظارت گسترده بر مسلمانان در اروپا ـ و «سارا زنجر» ـ طراح پیوند نظام آموزشی با سازوکارهای امنیتی ـ حضور دارند. این ترکیب نشان میدهد که هداية از تجربههای امنیتی کشورهای مختلف برای توسعه مدلهای کنترل اجتماعی بهره میگیرد.
یکی از مهمترین برنامههای هداية، برنامه STRIVE است که با حمایت اتحادیه اروپا اجرا شد و به ابزاری برای گسترش نفوذ منطقهای و بینالمللی امارات تبدیل گردید. این برنامه طی شش سال، هزاران دانشآموز، معلم، مبلغ دینی، افسر پولیس و مسوول دولتی را تحت آموزش قرار داد و در ۱۶ کشور، از جمله کشورهای آسیای مرکزی و بالکان، طرحهای رسانهای و آموزشی مرتبط با مقابله با افراطگرایی را پیش برد. آموزش بیش از ۶۰۰ روزنامهنگار برای پوشش مسائل تروریزم، نمونهای از تلاش هداية برای شکلدهی به روایت رسانهای درباره جریانهای اسلامی است.
در کشورهای عربی نیز هداية نقش فعالی ایفا کرد. در تونس، همکاری با شرکتهای ارتباطات برای اجرای راهبرد ملی مقابله با افراطگرایی و هدف قرار دادن جوانان ۱۸ تا ۴۵ ساله، نشاندهنده تلاش برای نفوذ در ساختارهای اجتماعی است. در عراق، اردن و شمال آفریقا نیز دورههای آموزشی و برنامههای الکترونیکی طراحی شد.
با وجود ادعای «ترویج تسامح» ترکیب برخی کارشناسان هداية با مواضع ضداسلامی، مانند «لورنتزو ویدینو» و «مگنوس نوریل» شکاف میان شعار و عمل این مرکز را آشکار میکند. همچنین حملات چهرههایی مانند «علی النعیمی» به مخالفان سیاسی و فعالان حقوق بشر، نشان میدهد که مرز میان فعالیت سیاسی و افراطگرایی در گفتمان هداية بسیار گسترده تعریف میشود.
در نهایت، هداية امروز به پروژهای مهم در قدرت نرم امارات تبدیل شده است؛ پروژهای که با پیوند میان پژوهش دانشگاهی، فناوریهای رصد و سیاستگذاری امنیتی، به مهندسی گفتمان دینی و اجتماعی در جهان اسلام میپردازد و زمینه شکلگیری مؤسسات جدید برای بازسازی روایتهای اسلامی را فراهم کرده است.
منبع: نونپست