خبرگزاری دید: با اعلام محاصره دریایی عربستان از سوی یمن، تنها مسیر جایگزین صادرات نفت سعودی پس از اختلال در هرمز نیز با تهدید روبهرو شده و فشار مضاعفی بر شبکه انتقال نفت عربستان وارد میکند. این وضعیت پیامدهای مستقیم بر بازار جهانی انرژی خواهد داشت.
اعلام محاصره دریایی عربستان از سوی یمن، دریای سرخ و تنگه بابالمندب را به کانون تازه تنشهای نفتی منطقه بدل کرده است. این مسیر، پس از بسته شدن تنگه هرمز، به شریان اصلی صادرات نفت سعودی تبدیل شده بود. هنوز جزئیاتی درباره نحوه اجرای این محاصره، کشتیهای هدف یا محدوده عملیاتی آن منتشر نشده و ریاض نیز واکنشی رسمی نشان نداده است. با این حال، هرگونه حمله به نفتکشها، بنادر یا اختلال در تردد از بابالمندب صادرات عربستان را با چالش جدی مواجه خواهد کرد.
پس از آغاز جنگ در ۹ حوت ۱۴۰۴ و بسته شدن هرمز، تأسیسات آرامکو در رأس تنوره، هدف حمله پهپادی یمن قرار گرفت و صادرات از این بندر برای نزدیک به چهار ماه متوقف شد. در این دوره، عربستان بیش از ۷۰ درصد صادرات روزانه نفت خام خود را از طریق خط لوله شرق ـ غرب (پترولاین) به بندر ینبع در ساحل دریای سرخ منتقل کرد. میانگین صادرات از ینبع در هفتههای اخیر به حدود ۴ میلیون بشکه در روز رسیده که نشاندهنده جهشی چشمگیر نسبت به مدت مشابه سال گذشته است. آن زمان صادرات نفت عربستان تنها ۹۷۳ هزار بشکه در روز بود.
ریاض همزمان در حال بررسی افزایش ظرفیت پترولاین به میزان یک تا دو میلیون بشکه در روز است تا توان انتقال نفت از ۷ میلیون به ۸ تا ۹ میلیون بشکه در روز برسد. این طرح که نخستین بار توسط رویترز گزارش شد، هنوز در مرحله بررسی و مذاکره قرار دارد و تصمیم نهایی درباره اجرای آن اتخاذ نشده است.
اهمیت بابالمندب نیز در ماههای اخیر بهطور کمسابقهای افزایش یافته است. حجم نفت و فرآوردههای نفتی عبوری از این تنگه در جون ۲۰۲۶ به ۷.۴ میلیون بشکه در روز رسید؛ رقمی که سال گذشته ۴.۲ میلیون بشکه بود و اکنون حدود ۷ درصد تولید جهانی نفت را شامل میشود. این حجم شامل صادرات عربستان از ینبع و دیگر محمولههای عبوری از دریای سرخ به سوی کانال سوئز، خط لوله سومد یا بازارهای آسیایی است. بسته شدن کامل بابالمندب میتواند بخش بزرگی از صادرات نفت عربستان را متوقف کند؛ آن هم در شرایطی که جنگ تاکنون حدود ۱۰ درصد از عرضه جهانی نفت را کاهش داده است.
پیش از جنگ، حدود ۲۰ درصد عرضه جهانی نفت از تنگه هرمز عبور میکرد، اما با تشدید درگیریها تردد کشتیها بهشدت کاهش یافته است. روز گذشته تنها چهار کشتی از هرمز عبور کردند؛ در حالی که این رقم روز قبل از آن هشت کشتی بود. همچنین از روز جمعه تاکنون تنها سه نفتکش حامل فرآوردههای نفتی و یک نفتکش غولپیکر برای بارگیری وارد منطقه شدهاند و دو نفتکش نیز در پی انفجار هنگام عبور از مسیر غیرایرانی آسیب دیدهاند.
برخلاف حملات دریای سرخ در سال ۲۰۲۳ که امکان تغییر مسیر صادرات نفت خلیج فارس از طریق هرمز را فراهم میکرد، اکنون هم مسیر اصلی در هرمز با محدودیت روبهرو است و هم مسیر جایگزین از طریق بابالمندب در معرض تهدید قرار دارد. صادرات به چین، هند، کوریای جنوبی و دیگر بازارهای آسیایی مستقیماً به عبور از بابالمندب وابسته است. در صورت بسته شدن این تنگه، نفتکشها ناچار خواهند شد مسیر طولانی کانال سوئز، مدیترانه، جبلالطارق و دماغه امید نیک را طی کنند؛ مسیری که ۴ تا ۶ هزار مایل دریایی به سفر میافزاید، زمان حمل را تا ۲۰ روز افزایش میدهد و سالانه ۷ تا ۹ میلیارد دالر هزینه اضافی به ناوگان جهانی کشتیهای کانتینری تحمیل میکند.
در این میان، صادرات ینبع به اروپا همچنان میتواند از مسیر دریای سرخ و کانال سوئز انجام شود؛ زیرا نیازی به عبور از بابالمندب ندارد. از همین رو، حمله به نفتکشها و کشتیهای تجاری سعودیِ راهیِ سوئز، میتواند گام بعدی یمن در چارچوب تهدید «تنش در برابر تنش» و «بندر در برابر بندر « باشد.
در مجموع، اعلام محاصره دریایی عربستان از سوی یمن، تنگه بابالمندب و دریای سرخ را به نقطه ثقل جدید بحران نفتی منطقه بدل کرده است؛ بحرانی که پس از بسته شدن هرمز، اکنون دومین شریان حیاتی صادرات نفت سعودی را نشانه گرفته و ظرفیت مانور ریاض را بهطور چشمگیری محدود میکند. افزایش وابستگی عربستان به مسیر ینبع، رشد بیسابقه تردد نفتی از بابالمندب و همزمانی این تهدید با کاهش ۱۰ درصدی عرضه جهانی نفت، نشان میدهد هرگونه اختلال تازه در این گذرگاه میتواند پیامدهای فوری بر بازار جهانی انرژی داشته باشد.
در چنین شرایطی، راهبرد «تنش در برابر تنش» یمن و احتمال گسترش حملات به کشتیهای سعودی در مسیر سوئز، چشمانداز امنیت دریایی منطقه را بیش از پیش مبهم کرده است. عربستان اکنون با واقعیتی روبهرو است که در آن نه مسیر اصلی هرمز امن است و نه مسیر جایگزین بابالمندب؛ وضعیتی که میتواند معادلات نفتی خاورمیانه و مسیرهای انتقال انرژی جهان را وارد مرحلهای تازه و پرریسک کند.
نویسنده: سید احمد مرتضوی