سلام و درود خدا بر نواده گرانقدرِ سرور کائنات، جان پیغمبر، حسین بن علی علیهماالسلام. سلام بر حسین و بر عاشورای حسینی که همواره تاریخ بر تارک آن خواهد درخشید.
عاشورا، روز بزرگ و شگفتآوری در تاریخ اسلام است که بهواسطه انقلاب آن روز، در سرزمین نینوا، چهره اسلام و جامعه اسلامی دگرگون گشته و بنیان حکومت ظلم و ستم اموی ویران گردید و اعماق جانها و جامعه بهسوی اسلام راستین حرکت داده شد.
بهراستی انقلاب عاشورا در میان تمامی تحولات سیاسی ـ اجتماعی صدر اسلام، مؤثرترین عامل برای بقای اسلام بود و تفسیری بر حدیث شریف نبوی که: «حسین از من است و من از حسین».
عاشورا، روز اوج از جانگذشتگی انسان کامل و امام نور برای احیای دین، میراندن بدعت، افشای ماهیت پلید غاصبان حاکمیتیافته بر امور مسلمین است.
عاشورا، مدرسه عشق و ایثار و جانفشانی در راه حفظ دین و ادای تکلیف الهی است که زن و مرد در آن نقش داشته و از آن نقش پذیرفتند و از همین منظر این انقلاب را نمیتوان به قشر خاصی محدود کرد؛ چرا که درسهای آن برای عموم است و مخاطب پیام آن، هم عام را دربرمیگیرد و هم خاص را.
اگر به تاریخ اسلام نظری بیندازیم، پس از تجلی نور اسلام است که حقوق از دسترفته زن در جامعه احیا میگردد و زن، هویت و اصالت خویش را بازمییابد و با در نظر داشت حفظ ارزشهای دینی، در مسائل مختلف اجتماعی ـ سیاسی شرکت نموده و چهبسا نام و حماسه برخی زنان در تاریخ ماندگار گشته است.
از جمله حوادث عظیم در تاریخ اسلام و بلکه در تاریخ جهان، که نقش زنان در آن برجسته و نمایان است، واقعه حزنانگیز و جانسوز کربلا است.
حماسه کربلا، یک رویکرد بزرگ سیاسی، اجتماعی و تربیتی است که اگر این حماسه را احیاکننده اسلام بدانیم، باید سهمی عظیم برای زنان در آن قائل گردیم؛ چرا که اگر زنان شجاع، باایمان و جانفشان در صحرای کربلا نمیبودند، رسالت عظیم حسینی ناتمام میماند.
چه بسیار دلاوریها و جانفشانیها که در این صحنه، از زنان بروز و ظهور یافت و تا ابدیت بر تارک تاریخ حک گردید و همین نهضت و حماسه، برای زنان، این نیمپیکر جامعه انسانی، پیامهای بسا روشن و ارزشمند دارد.
فداکاریها و قهرمانیهای خانواده امام حسین بهخصوص خواهر گرانقدرش، حضرت بیبی زینب کبری (سلامالله علیها) و دیگر زنان این کاروان، پیامدهنده رسالت عظیم زن مسلمان در اجتماع و سیاست جامعه خویش است و تأکیدی بر مشارکت این قشر در کارهای اجتماعی و حضور در صحنه.
صبوری و پایداری و مقاومت در برابر سختیها و مصیبتها، افشای حقایق و گفتن سخن حق، پیامرسانی و آگاهیبخشی جامعه، حمایت و امدادگری از افراد، همه و همه از جمله پیامهای این نهضت ماندگار تاریخ است که از زبان زینب کبری سلامالله علیها این معلم بزرگ آگاهیبخشی، برای بشریت درس داده میشود.
امروز با گذشت بیش از هزار و چند صد سال از آن واقعه المناک، هنوز پیام این نهضت بهخصوص برای زنان همچنان تازه، راهنما و راهگشا است.
امیدوارم تمامی زنان مسلمان بهخصوص زنان سرزمین افغانستان از این پیامها، در زندگیشان درس گرفته و از آنها در تمامی عرصههای حیات بشریشان استفاده نمایند.
امام حسین (ع) و اصحاب آن حضرت، عاشقان حریم ولایت و دلسوختگان مکتب عشقاند که در عرصه کربلا حماسه خونرنگ عاشورا را آفریدند.
قیام عاشورا دربردارنده تمام ارزشها و معارف اسلامی است؛ زیرا در مقطعی از تاریخ به وقوع پیوست که تمام سرچشمههای هدایت، گلآلود شده بود، بهجز ظاهر آشفته از اسلام چیز دیگر باقی نمانده بود و امام حسین (ع) با انقلاب عاشورا جان تازه در کالبد ارزشهای اسلامی دمید و پس از نیمقرن، بار دیگر اسلام اصیل را عرضه کرد.
قیام امام حسین (ع) تجلی کامل اسلام ناب در عرصه مبارزه با حاکمیت طاغوت و استقرار نظام الهی است. عاشورا صحنه نمایش جوهر حماسی عرفان و سیاست اسلام است. شناسایی ابعاد سیاسی این قیام در جهت تبیین اندیشه سیاسی اسلام ناب محمدی است.
عاشورا از نمادینترین صحنههای حقطلبی، ایثار و ازخودگذشتگی در تاریخ جوامع بشری است. آنچه موجب برجستگی و درخشش روزافزون این حادثه کمنظیر شده است در درجه اول، به خلوص نیت و خداباوری و خدامحوری محض آن امام بازگشت دارد.
و اما حضرت زینب (س) اسوه صبر و مقاومت، تکمیلکننده قیام عاشورا و بانوی قهرمان کربلا در ارسال پیام عاشورا بود. وی که پاسدار ارزشهای اسلام به شمار میآمد با وجود آنکه داغ عزیزترین بندگان خدا را در دل داشت، سربلند و با اقتدار در مواجهه با شهادت خاندانش برخورد نمود.
هر بار به تاریخ اسلام نظر میاندازیم از رشادتها و قهرمانیهای زنان بزرگ، همچون زینب کبری سلامالله علیها نقلقولهای فراوان به چشم میخورد. بهراستی در سال ۶۱ هجری، تاریخ بانوی کمنظیری را درمییابد و یک سال صفحات خود را به سرانگشتان ماهر ایشان میسپارد.
زینب (س) کسی است که تاریخ در مقابلش زانو زد و خود را به دست آن بانو سپرد تا آن را، شریعت محمدی (ص) را و همه و همه را از نو احیا بنماید. اغلب اوقات وقتی از میدان نبرد و پیکار صحبت میشود، بیشتر به رشادتهای مردان فکر میشود، ولی حادثه المناک کربلا نشان داد که زنان اهل بیت پیامبر (ص) در بدترین شرایط، مردانشان را تنها نگذاشتند و دوشادوش آنان مصایب و مشکلات را متحمل گردیدند. در جامعه عرب از دیرباز زن ارزش و مقامی نداشت؛ اما با طلوع خورشید اسلام، زنان از حق و حقوق خویش مطلع و برخوردار گردیدند.
کار گزارشگری زینب کبری سلامالله علیها از عاشورا، سرآمد تمام گزارشگران عالم است. زینب (س) بود که امروز ما فرهنگ عاشورا را میشناسیم.
به این نکته نیز باید توجه داشت که خداوند چه کسی را برای این وظیفه خطیر مأمور گردانید. زینب (س) کی بود و از چه والدینی به دنیا آمده بود؟
باید به خاطر داشت که تنها حضرت زینب (س) در اینجا نبود، بلکه زنان قهرمان دیگری نیز در رکاب حضرت سیدالشهدا (ع) در حادثه کربلا حضور داشتند. زنانی که در کربلا بودند، برخی از فرزندان حضرت علی (ع) بودند و برخی دیگر از بنیهاشم که میتوان از ام کلثوم، فاطمه، صفیه، رقیه، ام هانی، سکینه، رباب، عاتکه دختر مسلم بن عقیل، فضه مادر وهب بن عبدالله و غیره نام برد. یاری و دلداری و صحبت این مادران و خواهران در کربلا بود که به قهرمانان عاشورا روحیه مقاومت میداد.
در مجموع در یک دستهبندی کلی به نقش زنان در قیام حسینی به چند موضوع مشخص میشود اشاره نمود.
مشارکت زنان در جهاد: شرکت در جبهه پیکار و همدلی و همراهی با نهضت مردانه امام حسین (ع) و مشارکت در ابعاد مختلف آن از جلوههای این حضور است که شامل همکاری در کوفه با نهضت مسلم بن عقیل، همراهی همسران برخی از شهدای کربلا و حتی اعتراض و انتقاد به برخی همراهان سپاه کوفه به جنایتهای شوهرانشان را دربر دارد.
آموزش صبر: روحیه مقاومت و تحمل زنان به شهادتها در کربلا رأس دیگر نهضت بود که اوج این صبوری و پایداری در رفتار و روحیات زینب کبری (س) جلوهگر بود.
پیامرسانی: سومین موضوع پیامرسانی است که قبلاً نیز بدان اشاره شد. افشاگریهای زنان و دختران کاروان کربلا چه در سفر اسارت و چه پس از بازگشت به مدینه، پاسداری از خون شهدا بود. سخنان بانوان هم بهصورت خطبه جلوه داشت که میتوان از خطبههای قوی حضرت زینب (س) در دربار یزید و دیگر جاها نام برد و هم از گفتگوهای پراکنده به تناسب زمان و مکان.
روحیهبخشی: چهارمین موضوعی که میتوان در مورد نقش زنان در عاشورا از آن یاد کرد روحیهبخشی است که در بسیاری از جنگها حضور تشویقآمیز زنان در جبهه، به رزمندگان روحیه میبخشد که در کربلا نیز مادران و همسران بعضی از شهدا این نقش را داشتند.
پرستاری: پرستاری موضوع بعدی است که نقش زنان در عاشورا را هرچه بیشتر بارز جلوه میدهد. رسیدگی به بیماران و مداوای مجروحان از جمله وظایف دیگر زنان در جبههها و از جمله در قیام عاشورا است. نقش پرستاری و مراقبت حضرت زینب (س) از امام سجاد (ع) و سایر مجروحان یکی از این نمونهها است.
رهبری و مدیریت: مدیریت از موضوعات اساسی دیگری است که شایستگی زنان در حادثه کربلا را به نمایش میگذارد. بروز صحنههای دشوار، بحرانی و دلخراش است که استعدادهای افراد را شکوفا میسازد.
نقش حضرت زینب (ع) در نهضت عاشورا و سرپرستی کاروان اسرا، درس مدیریت در شرایط بحرانی را به زنان میدهد. این بانوی گرانقدر اسلام مجموعه بازمانده را در راستای اهداف نهضت حسینی هدایت کرد و با هر اقدام خنثیکننده از سوی دشمن مقابله نمود و نقشههای دشمن را خنثی نمود؛ زیرا در هر شرایط بحرانی ممکن است ارزشهای یک قوم و حتی یک ملت به مخاطره بیفتد. حفظ عفاف، حفظ ارزشهای دینی و اعتراض به هتک حرمت خاندان نبوت و رعایت عفاف و حجاب در برابر چشمهای آلوده لشکریان یزید یکی از وظایف مهم دیگریست که زنان در عاشورا داشتند. زنان اهلبیت پیامبر(ص) که اسیر بودند و اموال و خیمههایشان به غارت رفته بود، با وضع نامطلوبی در معرض دید تماشاچیان بودند و در همان حال نیز اعتراضکنان به حفظ عفاف و حجاب تأکید میورزیدند. امکلثوم در کوفه فریاد کشید: آیا شرم نمیکنید که برای تماشای اهلبیت جمع شدهاید؟ وقتی هم در کوفه در خانه زندانی بودند، حضرت زینب اجازه نداد که کسی وارد خانه زنان شود.
حضرت زینب (س) در سخنرانی و خطبه معروف خود در دربار یزید بن معاویه نیز به اینگونه بردن و گرداندن بانوان شهر به شهر شدیداً اعتراض نمود. نمونههای دیگری از سخنان و کارهایی که بعد و در جریان قیام اباعبدالله (ع) توسط زنان صورت میگیرد همه درس دفاع از ارزشها و عفاف است.
نکته بعدی در مورد نقش زنان تغییر ماهیت اسارت است. تلاشهای پیگیر زنان بود که اسارت را به آزادیبخشی تبدیل کرد و در قالب اسارت به اسیران واقعی درس حریت و آزادگی داد.
و در آخرین تحلیل اگر یک کمی به عاطفه زنانه فکر کنیم، عمقبخشیدن به بعد عاطفی و غمانگیز کربلا موضوع دیگری بود که ارزش قیام را به مردم بازگو نمود. گریهها، شیونها، عزاداریها بر شهدا و بعداً بر مزار آنان تحریک مردم به ماجرای کربلا را تحقق بخشید و بر احساسات جمعی تأثیر گذاشت و از این رهگذر نیز خدمات شایسته زنان در کربلا، این حادثه را در دلهای مسلمانان عاشق و دلسوخته برای همیشه ماندگار نمود.
بدین ترتیب در میدان کارزار رشادتهای مردان و روحیهدادن زنان نقش داشت؛ ولی بخش دوم ماجرای کربلا اختصاص مییابد به زنان که نسلاندرنسل بیان حقایق که توسط زنان بازماندگان صورت گرفت حادثه کربلا را بهطور کامل برای جهانیان بازگو نمود.
البته این نکته را نیز نباید فراموش نمود که در میدان نبرد نیز زنان زیادی تمایل به مقابله و رویارویی با سپاه دشمن داشتند که حضرت امام حسین (ع) مانع آنان میشد؛ بهخصوص مادرانی که فرزندانشان را از دست میدادند که میتوان از مادر عبدالله بن عمر و مادر عمر نام برد.
در پایان امیدواریم که خداوند ما را از پیروان واقعی امام حسین (ع) و حضرت زینب (س) یاران باوفایشان قرار دهد.
نویسنده: پوهنیار سیده مژگان مصطفوی ـ معین پیشین نشرات وزارت اطلاعات و فرهنگ افغانستان