خبرگزاری دید: هشتم سپتامبر، روز جهانی سوادآموزی، امسال در حالی فرا رسید که نظام آموزشی افغانستان با بحرانهای گستردهای روبهرو است؛ بحرانی که در کنار فقر، کمبود امکانات و ضعف کیفیت آموزشی، با سیاستهای محدودکننده طالبان، بهویژه در قبال آموزش دختران و زنان، ابعاد عمیقتری یافته است.
یونسکو روز جهانی سوادآموزی ۲۰۲۶ را با شعار «سوادآموزی برای مردم، زمین و رفاه» برگزار کرد و بر نقش آموزش و سواد در کاهش نابرابری، توسعه اقتصادی و مشارکت اجتماعی تأکید دارد. با این حال، افغانستان همچنان یکی از کشورهای دارای پایینترین سطح سواد در جهان است و میلیونها شهروند آن از دسترسی مؤثر به آموزش محروماند.
بر اساس گزارشهای نهادهای بینالمللی، نرخ سواد در افغانستان حدود ۳۷ درصد است و تنها حدود ۲۷ درصد زنان افغان باسواد هستند. همزمان، بیش از ۹۰ درصد کودکان ۱۰ ساله قادر به خواندن یک متن ساده نیستند و بحران آموزشی افغانستان تنها به حضور یا عدم حضور کودکان در مکتب محدود نیست، بلکه کیفیت یادگیری نیز با چالش جدی مواجه است.
میلیونها دختر محروم از آموزش
محدودیتهای طالبان علیه آموزش دختران، مهمترین بخش بحران کنونی آموزش افغانستان به شمار میرود. از زمان بازگشت طالبان به قدرت در سال ۲۰۲۱، بیش از ۲.۶ میلیون دختر از آموزش متوسطه محروم شدهاند. افغانستان همچنان تنها کشور جهان است که در آن دختران و زنان از آموزش متوسطه و عالی محروماند.
این محدودیتها در حالی ادامه دارد که آموزش دختران تنها یک مساله حقوق بشری نیست، بلکه مستقیماً با آینده اقتصادی و اجتماعی افغانستان ارتباط دارد. محروم کردن یک نسل از دختران از تحصیل، به معنای کاهش شمار زنان متخصص در حوزههایی مانند پزشکی، پرستاری، آموزش و خدمات اجتماعی در سالهای آینده است.
بحران آموزش فراتر از ممنوعیت دختران
مشکلات آموزشی افغانستان به محرومیت دختران محدود نمیشود. بر اساس گزارش یونیسف، در سال ۲۰۲۴ بیش از ۲.۱۳ میلیون کودک در سن ابتدایی خارج از مکتب بودند و حدود ۶۰ درصد آنان را دختران تشکیل میدادند.
فقر، کمبود زیرساخت، دسترسی محدود به مکاتب، مهاجرت و بازگشت گسترده خانوادهها از کشورهای همسایه، فشار مضاعفی بر نظام آموزشی وارد کرده است. نزدیک به نیمی از مکاتب نیز با کمبود امکانات اساسی مواجهاند.
از سوی دیگر، کمبود معلمان واجد شرایط، بهویژه زنان، چشمانداز کیفیت آموزش را بیش از پیش نگرانکننده کرده است. یونسکو هشدار داده است که افغانستان تا سال ۲۰۳۰ با کمبود بیش از ۱۱ هزار معلم زن واجد شرایط مواجه خواهد شد.
هزینهای که افغانستان میپردازد
ادامه محدودیتهای آموزشی طالبان پیامدهای بلندمدتی برای اقتصاد افغانستان خواهد داشت. یونسکو برآورد کرده که تداوم محرومیت زنان از آموزش عالی میتواند تا سال ۲۰۶۶ حدود ۹.۶ میلیارد دالر درآمد بالقوه برای افغانستان را از بین ببرد.
در چنین شرایطی، روز جهانی سوادآموزی برای افغانستان، یادآور بحرانی است که آینده یک نسل را تهدید میکند. میلیونها کودک به آموزش باکیفیت نیاز دارند و میلیونها دختر نیز حق ادامه تحصیل خود را از دست دادهاند.
ادامه این وضعیت نشان میدهد که بدون تغییر سیاستهای طالبان در قبال آموزش دختران و سرمایهگذاری جدی در نظام آموزشی، افغانستان نهتنها با بحران سواد، بلکه با کمبود نیروی انسانی متخصص و افزایش شکافهای اجتماعی و اقتصادی در سالهای آینده مواجه خواهد شد.