از دیپلماسی منطقه‌ای تا همکاری اطلاعاتی؛ مسکو فعال‌تر از گذشته در افغانستان
خبرگزاری دید: سفر سرگئی ناریشکین، رئیس سرویس اطلاعات خارجی روسیه، به کابل و دیدارش با عبدالحق وثیق، رئیس استخبارات طالبان، بار دیگر توجه‌ها را به تحرکات مسکو در افغانستان جلب کرده است. هرچند درباره جزئیات این سفر و محورهای گفت‌وگوی دو طرف اطلاعات روشنی منتشر نشده، اما قرار گرفتن این دیدار در کنار نشست اخیر «فرمت مسکو» و تأکید مقام‌های روس بر گسترش همکاری‌های امنیتی با طالبان، این پرسش را مطرح می‌کند که روسیه در افغانستان به‌دنبال چیست و افزایش تحرکات آن چه پیامدهایی برای این کشور و منطقه خواهد داشت؟
برای درک اهمیت این سفر، باید آن را در چارچوب تغییر رویکرد روسیه نسبت به افغانستان بررسی کرد. مسکو در سال‌های گذشته بیشتر نگران گسترش ناامنی، فعالیت گروه‌های تروریستی و احتمال سرایت تهدیدها به آسیای مرکزی بود. اما پس از بازگشت طالبان به قدرت، روسیه به‌تدریج از رویکرد محتاطانه به سمت تعامل مستقیم با حاکمان کابل حرکت کرد. به‌رسمیت‌شناختن حکومت طالبان از سوی مسکو در سرطان ۱۴۰۴ نیز نقطه عطفی در این مسیر بود. اکنون به نظر می‌رسد روسیه می‌خواهد این رابطه را از سطح تماس‌های سیاسی فراتر ببرد و همکاری‌های امنیتی و اطلاعاتی را نیز تقویت کند.
نشست هشتم فرمت مسکو که در ۱۳ میزان ۱۴۰۵ برگزار شد، بخش دیگری از همین روند است. در این نشست، نمایندگان افغانستان، روسیه، چین، هند، ایران، پاکستان و کشورهای آسیای مرکزی درباره مسائل منطقه‌ای، مبارزه با تروریسم و قاچاق مواد مخدر گفت‌وگو کردند. چند روز بعد، سفر رئیس سرویس اطلاعات خارجی روسیه به کابل انجام شد. این هم‌زمانی به‌خودی‌خود وجود یک توافق پنهانی را ثابت نمی‌کند، اما نشان می‌دهد که مسکو در کنار پیگیری دیپلماسی منطقه‌ای، ارتباط مستقیم با نهادهای امنیتی طالبان را نیز مهم می‌داند.
در این میان، امنیت مهم‌ترین زمینه همکاری دو طرف است. سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه، در نشست مسکو از اقدامات طالبان در مبارزه با داعش و قاچاق مواد‌مخدر تمجید کرد و بر ضرورت تقویت توانایی‌های ضدتروریستی افغانستان و حفظ ارتباط میان نهادهای اطلاعاتی و انتظامی تأکید داشت. برای روسیه، نگرانی از فعالیت داعش خراسان تنها به داخل افغانستان محدود نمی‌شود؛ زیرا هرگونه گسترش فعالیت این گروه در آسیای مرکزی می‌تواند منافع امنیتی مسکو را نیز تحت تأثیر قرار دهد. از همین رو، همکاری با نهادهای امنیتی طالبان می‌تواند برای روسیه راهی جهت شناخت بهتر تهدیدها و حفظ ارتباط مستقیم با تحولات افغانستان باشد.
اما مسئله فقط امنیت نیست. روسیه در شرایطی به‌دنبال تقویت جایگاه خود در افغانستان است که رقابت قدرت‌های منطقه‌ای و جهانی در این کشور همچنان ادامه دارد. چین به‌دنبال گسترش مناسبات اقتصادی و حفاظت از منافع منطقه‌ای خود است، ایران ملاحظات امنیتی و اقتصادی خاصی دارد و پاکستان نیز به دلیل مرز مشترک و پیوندهای سیاسی و امنیتی با افغانستان، از بازیگران اصلی این معادله به شمار می‌رود. در چنین شرایطی، مسکو نمی‌خواهد افغانستان را به عرصه‌ای واگذار کند که در آن دیگران نقش تعیین‌کننده‌تری داشته باشند. حفظ ارتباط نزدیک با طالبان می‌تواند به روسیه امکان دهد در تحولات آینده افغانستان و منطقه سهم بیشتری داشته باشد.
از سوی دیگر، طالبان نیز دلایل خود را برای گسترش رابطه با روسیه دارد. حکومت طالبان به دنبال کاهش انزوای بین‌المللی، گسترش روابط خارجی و دسترسی به همکاری‌های فنی و نظامی است. ارتباط با مسکو می‌تواند برای کابل اهمیت سیاسی و امنیتی داشته باشد و به آن کمک کند تا در برابر فشارهای خارجی، گزینه‌های بیشتری در اختیار داشته باشد. با این حال، یک نکته اساسی برای افغانستان این است که گسترش روابط با یک قدرت خارجی تا چه اندازه می‌تواند به منافع بلندمدت کشور کمک کند و آیا این مناسبات به تقویت ظرفیت‌های داخلی منجر خواهد شد یا صرفاً وابستگی‌های تازه‌ای ایجاد خواهد کرد؟
در همین چارچوب، تنش میان افغانستان و پاکستان نیز اهمیت دارد. اختلاف دو طرف بر سر فعالیت گروه‌های مسلح و مسئولیت مقابله با تروریسم، روابط کابل و اسلام‌آباد را با چالش روبه‌رو کرده است. روسیه با حفظ ارتباط با طالبان و گسترش تماس‌های خود با پاکستان، می‌تواند در آینده برای گفت‌وگوهای منطقه‌ای و کاهش تنش‌ها نقش فعال‌تری ایفا کند. البته این نقش‌آفرینی به معنای آن نیست که مسکو به‌تنهایی توان حل اختلافات را دارد؛ زیرا منافع متفاوت بازیگران منطقه‌ای و بی‌اعتمادی میان کابل و اسلام‌آباد، مسیر هرگونه میانجی‌گری را دشوار می‌کند.
برای افغانستان، مهم‌ترین مسئله این است که افزایش توجه قدرت‌های خارجی چگونه به ثبات، امنیت و بهبود شرایط زندگی مردم کمک خواهد کرد. همکاری اطلاعاتی و امنیتی زمانی می‌تواند نتیجه مثبتی داشته باشد که به کاهش تهدیدهای تروریستی، جلوگیری از گسترش خشونت و تقویت امنیت عمومی منجر شود. در غیر این صورت، افزایش تماس‌های سیاسی و امنیتی، به‌تنهایی نمی‌تواند مشکلات عمیق افغانستان را حل کند. این کشور علاوه بر امنیت، به اقتصاد فعال، فرصت‌های شغلی، روابط خارجی متوازن و همکاری‌های منطقه‌ای پایدار نیاز دارد.
در مجموع، سفر ناریشکین به کابل را می‌توان بخشی از روند فعال‌تر شدن روسیه در افغانستان دانست؛ روندی که از دیپلماسی منطقه‌ای آغاز شده و اکنون همکاری‌های امنیتی و اطلاعاتی نیز در آن جایگاه برجسته‌تری پیدا کرده است. با این حال، هنوز برای نتیجه‌گیری درباره توافق‌های مشخص یا اهداف دقیق این سفر اطلاعات کافی وجود ندارد. آنچه روشن است، اهمیت دوباره افغانستان در محاسبات منطقه‌ای مسکو است. برای طالبان نیز چالش اصلی این خواهد بود که چگونه از توجه و رقابت قدرت‌های خارجی برای تأمین منافع افغانستان استفاده کند، بدون آنکه کشور بار دیگر به میدان رقابت دیگران تبدیل شود. در نهایت، ارزش واقعی این تحرکات نه با تعداد دیدارها و نشست‌ها، بلکه با پیامدهای آن برای امنیت، ثبات و آینده افغانستان سنجیده خواهد شد.
نویسنده: سید‌باقر واعظی – خبرگزاری دید