خبرگزاری دید: علم جدید، یکی از مهم‌ترین ابزارهای پیشبرد صلح، رفاه عمومی و توسعه پایدار است و از سوی دیگر، ابزار جنگ‌افروزی، رقابت‌های ژئوپلیتیکی، سلطه سیاسی و اقتصادی و تشدید شکاف‌های اجتماعی است.
علم جدید با گسترش شناخت تجربی، توسعه فناوری و تقویت تفکر انتقادی، امکانات گسترده‌ای برای بهبود کیفیت زندگی، کاهش آسیب‌ها و پاسخ‌گویی به نیازهای اساسی بشر ایجاد کرده است. دستاوردهای پزشکی و زیست‌فناوری در پیشگیری و درمان بیماری‌ها، افزایش امید به زندگی و کاهش مرگ‌ومیر، نوآوری‌های زیست‌محیطی و توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر در مهار تغییرات اقلیمی و حفاظت از منابع طبیعی، از مهم‌ترین جلوه‌های نقش سازنده علم در رفاه عمومی و توسعه پایدار به شمار می‌روند.
با وجود این، تاریخ علم نشان می‌دهد که بسیاری از دستاوردهای علمی و فناورانه در بستر رقابت‌های نظامی و منازعات قدرت شکل گرفته یا توسعه یافته‌اند. از این منظر، علم در کنار ظرفیت حل مسائل بشری، به منبع قدرت نظامی، برتری راهبردی و ابزار تخریب نیز تبدیل شده است. توسعه فناوری هسته‌ای، تولید سلاح‌های شیمیایی و گسترش فناوری‌های پیشرفته جنگی از نمونه‌های بارز این وضعیت‌اند. افزون بر این، انحصار دانش و فناوری، بهره‌برداری اقتصادی و سیاسی از دستاوردهای علمی و دسترسی نابرابر جوامع به امکانات فناورانه، به تشدید مناسبات سلطه و نابرابری در سطح جهانی افزوده است.
مکتب فرانکفورت این دوگانگی را از منظر نقد «عقلانیت ابزاری» توضیح می‌دهد. عقلانیت ابزاری بر انتخاب کارآمدترین وسایل برای دستیابی به اهداف تمرکز می‌کند، اما درباره اخلاقی، انسانی یا عادلانه‌بودن خود اهداف پرسش نمی‌کند. در چنین شرایطی، علم و فناوری به‌جای خدمت به رهایی و ارتقای زندگی انسان، ممکن است به ابزار کنترل، سلطه و حتی نابودی او تبدیل شوند؛ از این منظر، مسئله، غلبه منطق کارآمدی و قدرت بر ملاحظات اخلاقی، انسانی و عدالت اجتماعی است؛ منطقی که تجربه بمباران اتمی و توسعه جنگ‌افزارهای شیمیایی از پیامدهای تاریخی آن به شمار می‌روند.
رابطه علم و قدرت، البته، تنها به عرصه جنگ، رقابت نظامی و سلطه اقتصادی محدود نمی‌شود؛ کنترل تولید دانش، محدودسازی آموزش و محروم‌کردن گروه‌هایی از جامعه از فرصت‌های یادگیری نیز از شیوه‌های اعمال قدرت بر دانش است. در این چارچوب، محروم‌کردن دختران و زنان از تحصیل و محدودسازی آموزش عالی در افغانستان، مصداق روشنی از به‌کارگیری قدرت سیاسی برای مهار دانش و تضعیف ظرفیت‌های فکری و اجتماعی جامعه است. این سیاست‌ها علم را از نیرویی برای رهایی، توانمندسازی جامعه و توسعه پایدار، دور و به ابزاری برای حفظ انحصار قدرت تبدیل می‌کند.
در نهایت، علم به‌خودی‌خود نه ضامن صلح و توسعه است و نه مشوق و عامل جنگ و نابرابری؛ جهت و پیامدهای آن را نظام اخلاقی، نوع حکمرانی، ساختار توزیع قدرت و میزان مشارکت و دسترسی عادلانه به دانش تعیین می‌کند. علم زمانی می‌تواند به صلح و توسعه پایدار خدمت کند که با عدالت اجتماعی، مسئولیت‌پذیری اخلاقی و توزیع منصفانه فرصت‌های علمی همراه باشد؛ از این منظر، مسئله اصلی، فراتر از پیشرفت علم، جهت انسانی، اجتماعی و سیاسی آن است؛ زیرا پیشرفت علمی بدون اخلاق، عدالت و مسئولیت‌پذیری، لزوماً به پیشرفت بشری منجر نخواهد شد.
میز بین‌الملل – خبرگزاری دید