دانشگاه کابل؛ میدان نمایش وفاداری به رهبر طالبان
خبرگزاری دید: برگزاری «کنفرانس علمی ـ تحقیقی بررسی تأثیرات فرامین» در دانشگاه کابل با سخنرانی هبتالله آخندزاده، نشانهای از تغییر کارکرد دانشگاه از نهاد «تولید دانش» به ابزار «نمایش وفاداری» به رهبر طالبان است؛ ستایش فرمانهای رهبر طالبان و اعطای لقب «شیخالاسلام» به او از دستاوردهای این همایش بود.

این رویداد، پرده از شکافی عمیق میان «ماهیت دانشگاه» و «مدل حکمرانی طالبان» در افغانستان برداشت. کارکرد اصلی نهاد دانشگاه، آموزش، پژوهش، پرسشگری و نقد آزادانه و پیشنهاد راهکارهای اصلاحی است؛ ولی در این همایش عنوان «تحقیق» به ابزاری برای توجیه فرمانهایی تبدیل شد که به صراحتِ خود رهبر طالبان، با رأی مردم، نظر عمومی و سازوکارهای دموکراتیک هیچ نسبتی ندارد.
رهبر طالبان در قلب دانشگاه اعلام میکند که فرمانهایش را بر اساس انتخاب شخصی از میان اقوال فقهی صادر میکند و اطاعت از آنها بر همگان واجب است؛ این سخن او عملاً هیچ جایی برای نقد علمی، پژوهش مستقل و پرسشگری باقی نمیگذارد؛ در چنین شرایطی، دانشگاه از نهادی برای تولید اندیشه، نقد قدرت و گفتوگوی آزاد، به تریبونی برای تأیید تصمیمهای حاکمیت و بازتولید گفتمان رسمی فرومیکاهد.
یکی از آشکارترین تناقضهای این نشست، فاصله میان ادعاهای مطرحشده و واقعیتهای حاکم بر خود دانشگاه کابل است. هبتالله آخندزاده در همین دانشگاه از نبود تبعیض، امنیت برابر برای همه شهروندان و امکان حضور مخالفان در ساختار حکومت بر اساس اهلیت و شایستگی سخن گفت؛ حال آنکه بیش از پنج سال است دختران و زنان از تحصیل در مراکز آموزش متوسطه و عالی محروماند. چگونه میتوان از برابری حقوقی و شایستهسالاری سخن گفت، در حالی که نیمی از جمعیت کشور بهصورت نظاممند از حق آموزش کنار گذاشته شدهاند؟ غیبت دانشجویان دختر و استادان زن در تالاری که میزبان ستایش فرامین حکومتی است، خود گویاترین نشانه تبعیض ساختاری حاکم بر نظام آموزشی افغانستان است.
تناقض دیگر، ادعای حنفیبودن همه مردم افغانستان و نسبتدادن اختلافات به برداشتهای متفاوت فقهی است. چنین نگاهی، تنوع مذهبی و تاریخی جامعه افغانستان، از جمله حضور پیروان مذهب جعفری و دیگر اقلیتهای مذهبی را نادیده میگیرد. دانشگاه، بهعنوان محل تلاقی اندیشهها و دیدگاههای متفاوت، باید عرصه پذیرش این تکثر باشد، نه تریبونی برای تحمیل قرائتی واحد. نادیدهگرفتن تفاوتهای مذهبی نهتنها به همبستگی ملی کمکی نمیکند، بلکه زمینهساز طرد اجتماعی و یکسانسازی اجباری است؛ رویکردی که با آزادی اندیشه، مدارا و روح علمی دانشگاه تعارض دارد.
پیامدهای این رویکرد، فراتر از تغییر کارکرد دانشگاه و برگزاری نشستهای تشریفاتی است و مستقیماً آینده سرمایه انسانی افغانستان را تهدید میکند. فشارهای ایدئولوژیک، محدودیت آزادیهای علمی و پژوهشی و محرومیت زنان از آموزش، ظرفیت علمی کشور را فرسوده و زمینه مهاجرت استادان، پژوهشگران و دانشجویان را تقویت کرده است. در چنین شرایطی، دعوت از افغانهای مقیم خارج برای بازگشت، بدون بازگشایی مراکز آموزشی به روی دختران، تضمین آزادی علمی و پذیرش تنوع فکری و مذهبی، نمیتواند اعتماد لازم را برای بازگشت آنان فراهم کند. بازسازی سرمایه انسانی مستلزم محیطی است که در آن شایستگی علمی، آزادی پژوهش و حق آموزش بر ملاحظات ایدئولوژیک و وفاداری سیاسی مقدم باشد.
نشست اخیر دانشگاه کابل را باید در چارچوب تلاش حاکمیت طالبان برای بهرهگیری از اعتبار نمادین نهادهای علمی و پرکردن خلأ مشروعیت سیاسی خود ارزیابی کرد. تبدیل دانشگاه به صحنه تأیید فرامین رهبر طالبان، ممکن است نمایشگر انسجام و وفاداری در ساختار قدرت باشد، اما بهخودیخود مشروعیت اجتماعی و سیاسی ایجاد نمیکند. مشروعیت پایدار نه از طریق همایشهای فرمایشی و القاب تشریفاتی، بلکه از مسیر پاسخگویی به مردم، رعایت حقوق شهروندان، تضمین حق آموزش برای همگان و بهرسمیتشناختن آزادی اندیشه و نقد به دست میآید. دانشگاه نیز تنها زمانی میتواند جایگاه واقعی خود را بازیابد که بهجای بازتاب اراده قدرت، استقلال علمی و نقش انتقادی خود را در جامعه احیا کند.
نویسنده: سیدباقر واعظی- خبرگزاری دید