خبرگزاری دید: جهان امروز در آستانه یکی از بزرگترین تحولات ژئوپولیتیکی قرن بیستویکم قرار دارد. رقابت ایالات متحده آمریکا، روسیه و چین، تحولات جنگ اوکراین، بحران خاورمیانه، مسئله فلسطین، تنشهای ایران و غرب و دگرگونی معادلات اقتصادی و امنیتی، همگی نشان میدهند که نظم سنتی بینالمللی با چالشهای عمیقی مواجه شده است.

نشست و گفتوگوهای سه قدرت بزرگ، صرفنظر از نتایج آن، یک پرسش اساسی را پیش روی جامعه جهانی قرار میدهد: آیا جهان در مسیر شکلگیری نظمی عادلانه، مشارکتی و چندقطبی حرکت میکند یا قدرتهای بزرگ در پی بازتعریف حوزههای نفوذ و تقسیم مجدد جهان میان خود هستند؟
این پرسش، صرفاً یک موضوع دیپلماتیک نیست؛ بلکه به سرنوشت ملتها، استقلال کشورها، امنیت نسلهای آینده و آینده تمدن بشری ارتباط مستقیم دارد.
۱. چندقطبیشدن جهان؛ پایان انحصار یا آغاز رقابت جدید؟
ظهور چین بهعنوان یک قدرت اقتصادی و فناوری، استمرار نقش راهبردی روسیه در معادلات نظامی و امنیتی و تلاش آمریکا برای حفظ موقعیت جهانی خود، نشاندهنده تغییر تدریجی توازن قدرت در نظام بینالملل است، اما باید به یک واقعیت مهم توجه داشت: چندقطبیشدن جهان الزاماً به معنای تحقق عدالت نیست.
اگر انحصار یک قدرت جای خود را به انحصار سه یا چند قدرت بدهد، ساختار سلطه تغییر کرده است، نه ماهیت آن.
جهان چندقطبی زمانی ارزشمند خواهد بود که کشورهای مستقل، ملتهای در حال توسعه و قدرتهای منطقهای از جمله کشور های اسلامی نیز در تصمیمگیریهای جهانی سهم واقعی داشته باشند؛ نه اینکه سرنوشت آنها در مذاکرات پشت درهای بسته قدرتهای بزرگ تعیین شود.
هیچ قدرتی نباید خود را مالک جهان، صاحب حق تصمیمگیری درباره سرنوشت ملتها یا فراتر از منشور ملل متحد بداند.
۲. اوکراین، فلسطین و خاورمیانه؛ معیار واقعی اعتبار نظم جدید
تحولات اوکراین نشان داده است که رقابت قدرتهای بزرگ چگونه میتواند امنیت یک کشور مستقل و ثبات یک قاره را تحت تأثیر قرار دهد.
هشدارهایی که درباره احتمال توافق آمریکا و روسیه بر سر سرزمینهای اوکراین مطرح شده، یک مسئله بنیادی را برجسته میکند: هیچ توافقی نباید بدون مشارکت و رضایت کشور و ملت ذیربط، درباره سرنوشت سرزمینی و سیاسی آن اتخاذ شود.
در خاورمیانه نیز وضعیت فلسطین و غزه، آزمونی جدی برای اعتبار حقوق بینالملل و مسئولیت قدرتهای جهانی است.
نمیتوان از صلح سخن گفت، اما در برابر کشتار غیرنظامیان، آوارگی مردم، تخریب زیرساختهای حیاتی و نقض حقوق اساسی فلسطینیان بیتفاوت ماند.
همچنین هرگونه تشدید تقابل نظامی با ایران و گسترش جنگ در منطقه، میتواند امنیت انرژی، تجارت جهانی، اقتصاد بینالمللی و ثبات کشورهای منطقه را با پیامدهای گسترده روبهرو سازد.
معیار عدالت باید در همه بحرانها یکسان باشد؛ چه در اوکراین، چه در فلسطین، چه در یمن و چه در سایر نقاط جهان.
حقوق بینالملل نمیتواند برای متحدان قدرتهای بزرگ یک معیار و برای مخالفان آنها معیاری دیگر داشته باشد.
۳. مسئولیت تاریخی آمریکا، روسیه و چین
سه قدرت بزرگ جهان، با وجود تفاوت در نظام سیاسی، منافع اقتصادی و اولویتهای ژئوپولیتیکی، در یک مسئولیت مشترک قرار دارند: جلوگیری از تبدیل رقابت قدرتها به تهدیدی علیه بقای بشریت.
آمریکا باید بپذیرد که حفظ امنیت جهانی با فشار یکجانبه، تحریمهای فراسرزمینی و مداخلات نظامی تضمین نمیشود.
روسیه باید نگرانیهای امنیتی خود را در چارچوب احترام به حاکمیت کشورها و اصول حقوق بینالملل دنبال کند.
چین نیز باید نشان دهد که چندجانبهگرایی، احترام به حقوق بشر، شفافیت و رعایت حقوق دینی و فرهنگی اقلیتها، صرفاً شعارهای دیپلماتیک نیستند، بلکه اصولی قابل سنجش و مطالبهاند.
هیچیک از این قدرتها نباید خود را از پاسخگویی در برابر پیامدهای سیاستهای خود مستثنا بداند. از این سه قدرت انتظار میرود که بهجای تشدید مسابقه تسلیحاتی، برای مهار سلاحهای هستهای، کاهش تنشهای نظامی، پایان جنگها و تقویت سازوکارهای صلح بینالمللی گامهای عملی بردارند. قدرت واقعی در توانایی آغاز جنگ نیست؛ در ظرفیت جلوگیری از جنگ و نجات جان انسانها است.
۴. جهان اسلام؛ از تماشاگر تحولات تا بازیگر نظم آینده
یکی از مهمترین پرسشهای راهبردی عصر حاضر، جایگاه جهان اسلام در نظم چندقطبی آینده است.
جهان اسلام با برخورداری از جمعیت گسترده، منابع عظیم انرژی، موقعیت ژئوپولیتیکی ممتاز، ظرفیتهای اقتصادی و پیوندهای تمدنی، میتواند یکی از مراکز تأثیرگذار نظام بینالملل باشد.
اما اختلافات سیاسی، رقابتهای درونمنطقهای، وابستگیهای اقتصادی و امنیتی و فقدان یک راهبرد مشترک، مانع تبدیل این ظرفیتها به قدرت مؤثر جهانی شده است.
اکنون زمان آن رسیده است که کشورهای اسلامی از سیاستهای پراکنده و واکنشی فاصله بگیرند و برای آینده خود برنامهای مشترک تدوین کنند.
این برنامه باید بر چند محور استوار باشد:
ایجاد سازوکار امنیت جمعی و کاهش اختلافات میان کشورهای اسلامی؛
گسترش همکاریهای اقتصادی، تجاری، انرژی و فناوری؛
اتخاذ موضع مشترک و مؤثر درباره فلسطین و حقوق ملتهای تحت اشغال؛
افزایش نقش جهان اسلام در سازمان ملل متحد و نهادهای تصمیمگیر بینالمللی؛
تقویت دیپلماسی مستقل و جلوگیری از تبدیلشدن کشورهای اسلامی به میدان رقابت قدرتهای خارجی؛
حمایت از اصلاح ساختار شورای امنیت و افزایش نمایندگی کشورهای اسلامی در نظام بینالملل.
بهویژه باید مطالبه اصلاح حق وتو و ایجاد نمایندگی مؤثر جهان اسلام در شورای امنیت به یک موضوع جدی دیپلماتیک تبدیل شود.
جهان اسلام نباید تنها هنگام وقوع بحرانها به صحنه واکنش وارد شود؛ بلکه باید در شکلدادن به تصمیمات پیش از وقوع بحرانها نقش داشته باشد.
۵. پیشنهاد یک منشور جهانی برای نظم عادلانه
نشست سهجانبه آمریکا، روسیه و چین میتواند فرصتی برای طرح یک ابتکار بزرگ بینالمللی باشد: تدوین منشوری برای همکاری قدرتهای بزرگ در راستای صلح و امنیت پایدار.
چنین منشوری باید بر اصول زیر استوار باشد:
۱٫ احترام به استقلال، حاکمیت ملی و تمامیت ارضی تمام کشورها.
۲٫ جلوگیری از استفاده ابزاری از تحریمها، تهدیدهای نظامی و فشارهای اقتصادی علیه ملتها.
۳٫ توقف مسابقه تسلیحات هستهای و ایجاد سازوکارهای قابل راستیآزمایی برای کنترل تسلیحات.
۴٫ پایاندادن به جنگها و حمایت از راهحلهای سیاسی مبتنی بر حقوق بینالملل.
۵٫ جلوگیری از نسلکشی، حفاظت از غیرنظامیان و تضمین دسترسی بشردوستانه.
۶٫ اصلاح ساختار سازمان ملل متحد و افزایش مشارکت عادلانه کشورهای مستقل در تصمیمگیری جهانی.
۷٫ مقابله با فقر، بحران انرژی، ناامنی غذایی و نابرابری اقتصادی.
۸٫ احترام به تنوع دینی، فرهنگی، قومی و حقوق اساسی همه انسانها.
چنین رویکردی میتواند رقابت ژئوپولیتیکی را به فرصتی برای همکاری بینالمللی تبدیل کند.
سخن پایانی: سرنوشت جهان نباید در انحصار قدرتهای بزرگ باشد!
امروز بشریت بیش از هر زمان دیگری به صلح، امنیت، عدالت و عقلانیت سیاسی نیاز دارد.
جهان از جنگهای فرسایشی، رقابتهای تسلیحاتی، بحرانهای اقتصادی، مداخلات نظامی و سیاستهای دوگانه خسته شده است.
نشست سهجانبه قدرتهای بزرگ باید فرصتی برای بازاندیشی در مفهوم قدرت و مسئولیت جهانی باشد؛ نه مجالی برای تقسیم حوزههای نفوذ، معامله بر سر سرزمین ملتها و تثبیت انحصار سیاسی و اقتصادی.
آمریکا، روسیه و چین باید بدانند که عظمت یک قدرت صرفاً با وسعت سرزمین، قدرت نظامی، زرادخانه هستهای یا میزان نفوذ اقتصادی سنجیده نمیشود؛ بلکه با میزان مسئولیتپذیری آن در برابر صلح، عدالت و کرامت انسانی معنا پیدا میکند.
در این میان، جهان اسلام و سایر کشورهای مستقل نیز باید با عبور از اختلافات فرسایشی، برای دستیابی به جایگاهی شایسته در نظم آینده جهانی تلاش کنند.
پیام راهبردی ما به قدرتهای بزرگ روشن است:
جهان ملک اختصاصی هیچ کشوری نیست. امنیت نباید در انحصار قدرتهای هستهای باشد. عدالت نباید تابع ملاحظات سیاسی و منافع متحدان قدرتمند قرار گیرد. هیچ ملتی نباید قربانی توافقهای پشت درهای بسته شود.
ما خواهان جهانی هستیم که در آن قدرت، مسئولیتآفرین باشد؛ حاکمیت کشورها محترم شمرده شود؛ حقوق ملتها قربانی معاملات سیاسی نگردد و سازمان ملل متحد بازتابدهنده اراده عادلانه جامعه جهانی باشد.
تاریخ به قدرتهایی افتخار خواهد کرد که جهان را از خطر جنگ و نابودی نجات دادند، نه قدرتهایی که بر سر تقسیم آن به توافق رسیدند.
زیرا آینده بشریت به تعداد قدرتهای مسلط بر جهان وابسته نیست؛ به اراده مشترک ملتها برای ساختن جهانی آزادتر، عادلانهتر و امنتر وابسته است.
جهان چندقطبی باید جهان عدالت، مشارکت و کرامت انسانی باشد؛ نه جهان انحصار، سلطه و تقسیم قدرت!
نویسنده: داکتر عبدالرئوف توانا