اختصاصی/ خبرگزاری دید: بررسی سالانه دفتر مقابله با موادمخدر و جرم سازمان ملل متحد، نشان می دهد که اقتصاد تریاک افغانستان، از کاهش شدید به جهشی تازه رسیده است: سطح کشت خشخاش از ۱۰٬۲۰۰ هکتار در سال ۲۰۲۵ به ۴۳٬۳۰۰ هکتار در سال ۲۰۲۶ و تولید از ۲۹۶ تن به حدود ۱٬۴۷۰ تن افزایش یافته و ارزش فروش آن در بازار اولیه، نیز از ۱۳۴ میلیون به ۵۲۵ میلیون دالر رسیده است.

سازمان ملل، این چرخش را نشانه کاهش پایبندی و تضعیف اجرای ممنوعیت کشت تریاک در افغانستان میداند؛ اما طالبان این برآوردها را نادرست میخواند؛ با وجود این، فاصله ارقام کنونی با مقیاس دوره قبل از سال 2021، هنوز بسیار است: در ۲۰۲۰، پیش از بازگشت طالبان به قدرت، ۲۲۴ هزار هکتار، کشت و ۶٬۳۰۰ تن تولید میشد.
رشد ساقههای تریاک
گزارش «بررسی تریاک افغانستان ۲۰۲۵» نشان داد که ممنوعیت و خشکسالی، اقتصاد تریاک را کوچک کرد: سطح کشت از ۱۲٬۸۰۰ هکتار در سال ۲۰۲۴ به حدود ۲۰ درصد و تولید به ۲۹۶ تن رسید و درآمد حاصل از فروش، تقریباً نصف شد.
گزارش «بررسی تریاک افغانستان ۲۰۲۶: کشت، تولید و تحلیل بازار» ورق را برگرداند. کشت، بیش از چهار برابر و تولید تقریباً پنج برابر شد؛ شمار ولایتهای دارای دستکم ۱۰۰ هکتار خشخاش نیز از ۱۱ به ۱۶ ولایت رسید. بهبود بارندگی نیز در کنار گسترش سطح کشت، جهش تولید را توضیح میدهد؛ بنابراین افزایش محصول را نمیتوان فقط به ضعف در اجرای ممنوعیت، نسبت داد؛ شرایط مساعدتر کشاورزی نیز سهم داشته است.
| شاخص | مقدار سال ۲۰۲۵ | مقدار سال ۲۰۲۶ | مقدار افزایش | درصد افزایش |
| سطح کشت خشخاش | ۱۰٬۲۰۰ هکتار | ۴۳٬۳۰۰ هکتار | ۳۳٬۱۰۰ هکتار | ۳۲۴٫۵۱ درصد |
| تولید تریاک | ۲۹۶ تن | حدود ۱٬۴۷۰ تن | حدود ۱٬۱۷۴ تن | حدود ۳۹۶٫۶۲ درصد |
| ارزش فروش در بازار اولیه | ۱۳۴ میلیون دالر | ۵۲۵ میلیون دالر | ۳۹۱ میلیون دالر | ۲۹۱٫۷۹ درصد |
ارزش ۵۲۵ میلیون دالری فروش، بهجز سال استثنایی ۲۰۲۲، بالاترین رقم پس از سال ۲۰۱۸ توصیف شده است.
تولید کمتر، ارزش اقتصادی بیشتر
برای سنجش ابعاد واقعی تحول، مقایسه با سال پیش از بازگشت طالبان به قدرت ضروری است. در ۲۰۲۰، سطح کشت خشخاش افغانستان ۲۲۴ هزار هکتار و تولید بالقوه تریاک ۶۳۰۰ تن برآورد شد. کشت ۲۰۲۶ هنوز حدود ۸۱ درصد و تولید آن حدود ۷۷ درصد پایینتر از آن سال است. در ۲۰۲۵، هر دو شاخص تقریباً ۹۵ درصد پایینتر از سطح ۲۰۲۰ قرار داشتند.
با اینحال، ارزش اقتصادی با همان نسبت کاهش نیافته است. ارزش محصول درِ مزرعه در ۲۰۲۰ حدود ۳۵۰ میلیون دالر بود؛ فروش در بازار اولیه در ۲۰۲۶ به ۵۲۵ میلیون دالر رسیده است. این دو شاخص کاملاً یکسان نیستند، اما کنار هم نشان میدهند قیمت بالا چگونه میتواند بخشی از کاهش حجم را جبران کند.
جغرافیای تازه تریاک؛ کوچ از جنوبغرب به شمالشرق
مهمترین تغییر ساختاری، صرفاً افزایش هکتارها نیست؛ کوچ مرکز اقتصاد تریاک از منطقه سنتی جنوبغرب به شمالشرق است. در ۲۰۲۶ حدود ۷۶ درصد سطح کشت و ۷۴ درصد تولید ملی، در بدخشان تخار بوده است.
بدخشان با ۲۹٬۴۸۲ هکتار، بهتنهایی حدود ۶۸ درصد کشت کشور را تشکیل میدهد: افزایشی ۳۴۴ درصدی نسبت به ۶٬۶۳۹ هکتار سال ۲۰۲۵ و حدود ۷۲۸ درصدی نسبت به ۳٬۵۶۱ هکتار سال ۲۰۲۱.
سطح کشت در تخار که در ۲۰۲۱ «عاری از خشخاش» طبقهبندی میشد، در ۲۰۲۶ به ۳۴۰۱ هکتار رسیده است؛ بیش از دوازده برابر سال قبل، معادل حدود ۱۱۴۰ درصد افزایش. «عاری از خشخاش» در این طبقهبندی لزوماً به معنای صفر نیست، بلکه کشت کمتر از ۱۰۰ هکتار را نیز شامل میشود.
جنوبغرب، حذف نشده است؛ هلمند از ۶۸۱ به ۳۵۲۵ هکتار رسیده: حدود ۴۱۷ درصد افزایش. قندهار نیز از ۴۸۱ به ۱۵۵۸ هکتار افزایش یافته که رشد آن حدود ۲۲۴ درصد است.
بررسی ۲۰۲۶، از گزارشهایی درباره حضور سرمایهگذاران و بازیگران غیرمحلیِ برخاسته از مناطق قدیمی کشت در جنوبغرب، در بازار زمین و تأمین مالی بدخشان سخن میگوید.
خشخاش؛ عامل اعتبار و اشتغال

در سطح کلان، فروش تریاک بار دیگر با اندازه اقتصاد افغانستان نسبتی قابلتوجه پیدا کرده است؛ اما نسبت ۲٫۷ درصدی به تولید ناخالص داخلی نباید با سهم قطعی ارزش افزوده کل زنجیره مواد مخدر اشتباه گرفته شود. گزارش، ارزش فروش اولیه را با اندازه اقتصاد مقایسه میکند؛ ارزش فرآوری، حملونقل غیرقانونی، صادرات و توزیع بعدی بیرون از این محاسبه قرار دارد.
گزارش تحقیقی یلنا بیلیکا در شبکه تحلیلگران افغانستان، در تاریخ ۱۴ نوامبر ۲۰۲۶، روایت کشاورزانی در بدخشان، بادغیس و هلمند را نقل میکند که کاهش فرصتهای شغلی، شکست محصولات جایگزین و بدهکاری را دلایل بازگشت به خشخاش میدانند. این مصاحبهها نماینده آماری همه کشاورزان نیستند، اما سازوکار تصمیمگیری آنان را روشن میکنند.
مونیکا جوما، مدیر اجراییUNODC، در معرفی نتایج ۲۰۲۶ گفت افزایش چهاربرابری کشت نشان میدهد وقتی کشاورزان فقیر گزینه دیگری برای تأمین غذای خانواده ندارند، حفظ کاهش کشت غیرقانونی دشوار است. این توضیح، بازگشت خشخاش را به تنگنای معیشتی پیوند میدهد.
طالبان نتیجهگیری سازمان ملل درباره تضعیف اجرای ممنوعیت را نمیپذیرند. معاونت مبارزه با مواد مخدر وزارت امور داخله طالبان، برآورد خود از کشت را ۲۴ هزار هکتار و امحا را حدود ۲۳ هزار هکتار اعلام کرده است.
تفاوت در امحا در میان مناطق
بررسی ۲۰۲۶ از اعتراضها و درگیریهای می و جون در بدخشان خبر میدهد که به کشته و زخمیشدن شماری از افراد انجامید. در روایت رسانهای نقلشده در گزارش، برخی معترضان با اصل امحا مخالفت نداشتند، بلکه به روش اجرا و خسارت به اموال و محصولات دیگر اعتراض میکردند. طالبان ادعای آسیب به کشاورزان و محصولات قانونی را رد کردهاند.
این تمایز اهمیت دارد: اعتراض به عملیات امحا را نمیتوان خودکار حمایت از قاچاق یا شورش سازمانیافته دانست؛ با این حال، وقتی اجرای ممنوعیت به نیروی بیشتر، برخورد و تلفات کشانده میشود، هزینه آن از مدیریت کشاورزی فراتر میرود و به مسئله امنیت محلی و رابطه حکومت با روستا تبدیل میشود. گزارشهای کشاورزان درباره تفاوت سختگیری میان مناطق نیز پرسش اجرای یکسان قانون را مطرح میکند.
به همین ترتیب، ادعاهای مربوط به مشارکت نیروهای محلی در تجارت مواد مخدر یا تأمین مالی گروههای ضدطالبان در بدخشان و تخار، بدون اسناد مالی، پروندههای قضایی یا شواهد میدانی مستقل، باید سرنخ تحقیق باقی بمانند؛ دادههای کشت بهتنهایی پاسخ این پرسشها را نمیدهند.
تقویت خطر مسیر شمالی و شواهد انتقال کشت
دفتر منطقهای UNODC اعلام کرده حدود ۸۵ درصد کشت خشخاش افغانستان در ولایتهایی قرار دارد که با کشورهای آسیای مرکزی مرز دارند. این تمرکز، تهدید بالقوه برای مسیر شمالی قاچاق را افزایش میدهد؛ اما به معنای عبور ۸۵ درصد مواد از آن مسیر نیست. محل تولید، مسیر واقعی محموله و بازار مقصد سه شاخص متفاوتاند.
همزمان، متن تحقیقی شبکه تحلیلگران افغانستان از جابهجایی برخی کشاورزان به بلوچستان پاکستان و سیستانوبلوچستان ایران برای ادامه کشت خبر میدهد. در پاکستان، امحای گزارششده از حدود ۱۶ هکتار در ۲۰۲۱ به ۷۴۵ هکتار در ۲۰۲۴ افزایش یافته است. این تغییر میتواند با انتقال فعالیت ارتباط داشته باشد، اما افزایش امحا بهتنهایی اندازه رشد کشت را مشخص نمیکند؛ شدت عملیات نیز بر آن اثر میگذارد.
بازار جهانی تریاک
سه سال تولید پایین الزاماً به همان نسبت عرضه هروئین را کاهش نداد. UNODC از آزادشدن ذخایر انباشته پیش از ممنوعیت خبر داده است؛ ذخایری که ممکن است اکنون رو به کاهش باشند.
در بازارهای مقصد، بررسی ۲۰۲۶ از افزایش قیمت هروئین خبر میدهد. میانگین قیمت خردهفروشی هر گرم هروئین خالص در ۲۰ کشور عمدتاً اروپایی، از حدود ۲۵۰ دالر در ۲۰۲۲ به ۴۷۰ دالر در ۲۰۲۵ رسیده است. این نشانه با محدودیت عرضه سازگار است.
همزمان، بازگشت تریاک به معنای عقبنشینی مواد مصنوعی نیست. ارزیابی مصرف مواد افغانستان در فوریه ۲۰۲۶ نشان میدهد مردان پاسخدهنده، حشیش را با ۴۶ درصد و تریاک را با ۱۹ درصد، بیش از دیگر مواد بهعنوان مواد مصرفی در جوامع خود نام بردهاند؛ قرص K با ۱۱ درصد و متامفتامین(شیشه یا کریستال) با ۷ درصد نیز مطرح بودهاند. این درصدها سهم مصرفکنندگان از جمعیت مردان یا سهم وزنی بازار نیستند، بلکه پاسخهای مربوط به برداشت از مصرف در جامعهاند.
واکنش روسیه
وزارت خارجه روسیه، بنا بر گزارش طلوعنیوز، ارزیابی UNODC را نامتوازن خوانده و گفته است اتکا به شواهد غیرمستقیم، بهویژه تصاویر ماهوارهای، میتواند به تفسیرهای متفاوت بینجامد. مسکو در عین حال بر همکاری و حمایت از تلاشهای مبارزه با مواد مخدر طالبان تأکید کرده است.
چالش تاتمام تریاک
بازگشت تریاک نشان میدهد ممنوعیت توانسته عرضه را بهشدت کاهش دهد، اما نتوانسته همه کارکردهای اقتصادی آن را جایگزین کند. بررسی ۲۰۲۶ نیز توسعه جایگزین را صرفاً تعویض بذر نمیداند: اعتبار، اشتغال، آب، زیرساخت، انبارداری، فرآوری و دسترسی به بازار باید در کنار یکدیگر قرار گیرند.
نمونهای از پاسخ موجود، برنامه دوساله جاپان، جیکا و UNODC با بودجه حدود ۹٫۴ میلیون دالر است که از سپتامبر ۲۰۲۶ تا سپتامبر ۲۰۲۸ در بدخشان، بادغیس، هلمند، قندهار و تخار اجرا میشود. این طرح قرار است حدود هشت هزار خانوار سابقاً وابسته به خشخاش را با مداخلات معیشتی پوشش و خدمات پیشگیری و درمان را نیز گسترش دهد.
ارزش فروش یکساله تریاک، ۵۲۵ میلیون دالر، نزدیک به ۵۶ برابر کل بودجه دوساله این برنامه است؛ افزون بر آن، همه بودجه برنامه صرف معیشت جایگزین نمیشود.
هنوز زود است جهش ۲۰۲۶ را احیای پایدار تولید تریاک بدانیم؛ خود بررسی سازمان ملل بر این احتیاط تأکید کرده است؛ با اینحال، وارونگی میان ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ یک محدودیت ساختاری را آشکار کرده است: سرکوب کشت میتواند سریع باشد، ساختن اقتصاد جایگزین نه. تا وقتی درآمد قانونی، اعتبار و بازار با سرعت و دسترسی کافی فراهم نشوند، کاهش فشار اجرایی میتواند انگیزههای باقیمانده را دوباره به مزرعه بازگرداند.
منابع
دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل متحد، «بررسی تریاک افغانستان ۲۰۲۵» و اطلاعیه نتایج آن، نوامبر ۲۰۲۵.
دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل متحد، «بررسی تریاک افغانستان ۲۰۲۶: کشت، تولید و تحلیل بازار» و بیانیه معرفی آن، ۲۹ اکتبر ۲۰۲۶.
دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل متحد، «بررسی تریاک افغانستان ۲۰۲۰: کشت و تولید»، بیتاریخ در فهرست ارائهشده.
دفتر منطقهای مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل متحد، «افزایش تولید تریاک افغانستان و تهدیدهای قاچاق برای آسیای مرکزی»، ۴ نوامبر ۲۰۲۶.
دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل متحد، «ارزیابی مصرف مواد در افغانستان» و اطلاعیه معرفی آن، فوریه ۲۰۲۶.
دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل متحد در افغانستان، «اطلاعیه همکاری ژاپن و دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل متحد برای تقویت ظرفیتهای مبارزه با مواد مخدر»، ۳ سپتامبر ۲۰۲۶.
طلوعنیوز، «گزارش واکنش وزارت خارجه روسیه به بررسی تریاک افغانستان»، ۱۳ نوامبر ۲۰۲۶.
بیلیکا، یلنا، «افزایش کشت خشخاش در افغانستان؛ کشاورزان بدون گزینههای جایگزین»، شبکه تحلیلگران افغانستان، ۱۴ نوامبر ۲۰۲۶.
نویسنده: مسعود بلخی – خبرگزاری دید