چرا تنشها در امتداد مرز افغانستان-تاجیکستان به معضل جدی برای چین تبدیل شدهاست؟
خبرگزاری دید: پکن مدتهاست نگران آن است که تروریستها در افغانستان و آسیای مرکزی بتوانند وارد منطقه بسیار حساس سینکیانگ شوند یا امنیت سرمایهگذاریهای چین در قالب ابتکار «کمربند و جاده» را تهدید کنند.
انفجار مرگبار روز دوشنبه در یک رستورانت چینایی در کابل، بار دیگر نشان داد که چین با تهدیدی امنیتی جدی روبهروست؛ تهدیدی که نهتنها افغانستان، بلکه سراسر آسیای مرکزی را دربر میگیرد.
یکی از نقاط بالقوه آسیبپذیر، تاجیکستان است؛ فقیرترین کشور آسیای مرکزی که ارتشی ضعیف دارد و مرزی طولانی با افغانستان.
در همان روز انفجار کابل، سفارت چین در تاجیکستان هشدار سفر صادر کرد و از شهروندان و شرکتهای چین خواست تدابیر امنیتی خود را افزایش دهند و «در اسرع وقت» مناطق مرزی را ترک کنند. این هشدار پس از آن صادر شد که چهار فرد مسلح هنگام تلاش برای عبور از مرز افغانستان به تاجیکستان کشته شدند.
وضعیت مرز چگونه است؟
از زمان بازگشت طالبان به قدرت در ۲۰۲۱، درگیریهای مرزی بهطور منظم شعلهور شده و هر دو طرف یکدیگر را به پناه دادن به نیروهای متخاصم متهم کردهاند.
این وضعیت بسیار پیچیده است و شامل درگیری میان طالبان و نیروهای تاجیک، و همچنین برخوردهایی با گروههای مسلح شبهنظامی دیگر میشود.
در ماه نوامبر، دستکم پنج کارگر چینایی در دو حمله در منطقه مرزی کشته شدند؛ حملاتی که تاجیکستان اعلام کرد از ولایت بدخشان افغانستان سرچشمه گرفتهاند.
در نخستین حادثه، سه کارگر چینایی زمانی کشته شدند که مهاجمان از افغانستان عبور کرده و به محل اقامت کارکنان یک شرکت خصوصی استخراج طلا با مالکیت مشترک تاجیکستان و چین در منطقه مرزی ختلان حمله کردند.
چهار روز بعد، گروهی از شبهنظامیان شبانه از مرز عبور کردند و حمله دیگری را علیه کارگران چینی شرکت دولتی «شرکت راه و پل چین» (China Road and Bridge Corporation) در منطقه درواز انجام دادند که در نتیجه آن دستکم دو نفر کشته شدند.
تاکنون هیچ گروهی مسوولیت این حملات را بر عهده نگرفتهاست. نیروهای مرزبانی تاجیکستان اعلام کردند این حملات توسط گروههای تبهکار انجام شده است.
طالبان بعدها گفت دو مظنون را بازداشت کرده و اظهار داشت «برخی گروهها که قصد دارند به روابط افغانستان با دیگر کشورها آسیب بزنند، ممکن است پشت این حوادث باشند».
ماه گذشته نیز دور تازهای از درگیریها در این منطقه رخ داد.
چرا اتباع چین در مناطق مرزی هدف قرار میگیرند؟
انگیزه این حملات همچنان نامشخص است، اما به گفته «ژو یونگبیاو»، استاد مرکز مطالعات افغانستان در دانشگاه لانژو، این حوادث «تأثیر منفی بر سرمایهگذاری چین در مناطق مرزی» خواهد داشت.
هرچند هم تاجیکستان و هم طالبان از ۲۰۲۱ کنترلهای مرزی خود را تشدید کردهاند، اما ژو تأکید کرد این اقدامات برای حفظ امنیت مرز مشترک ـ که ۱۳۴۴ کیلومتر طول دارد ـ بههیچوجه کافی نیست.
او گفت: «توان امنیتی هر دو کشور محدود است و تأمین امنیت همه شرکتها، بهویژه شرکتهایی که ثبت رسمی ندارند یا کوچک و خصوصی هستند، مانند پروژههای استخراج طلا، عملاً غیرممکن است.»
نگرانیهای اصلی چین چیست؟
پکن مدتهاست نگران آن است که تروریستها در افغانستان و آسیای مرکزی بتوانند وارد منطقه بسیار حساس سینکیانگ شوند یا امنیت سرمایهگذاریهای چین در قالب ابتکار «کمربند و جاده» را تهدید کنند.
چین با افغانستان تنها ۹۲ کیلومتر مرز مشترک دارد که بیشتر کوهستانی است و بخش زیادی از سال پوشیده از برف است.
اما مرز بسیار طولانیتر ـ ۴۷۷ کیلومتر ـ میان سینکیانگ و تاجیکستان از مناطق متنوعتری عبور میکند و به دلیل افزایش بیثباتی در منطقه، بسیار آسیبپذیرتر شده است.
شاخه خراسان داعش که مسوولیت حمله روز دوشنبه را بر عهده گرفت، تلاش کرده از کشورهای آسیای مرکزی و همچنین از اویغورها در سینکیانگ نیرو جذب کند.
در این حمله، دستکم یک شهروند چین و شش شهروند افغانستان کشته شدند.
داعش-خراسان اعلام کرد این حمله را در تلافی آنچه «سرکوب اویغورها توسط پکن» خواند انجام داده و همچنین روابط طالبان با چین را مورد انتقاد قرار داد.
چین این اتهامات درباره بدرفتاری با مسلمانان را رد کرده و میگوید اولویت اصلیاش مقابله با افراطگرایی و تروریزم است.
روابط چین و تاجیکستان چگونه است؟
پکن روابط خوبی با «امامعلی رحمان»، رئیسجمهور تاجیکستان، دارد که از سال ۱۹۹۲ در قدرت است.
شرکتهای چینایی سرمایهگذاری گستردهای در پروژههای انرژی و زیرساختی تاجیکستان انجام دادهاند و سال گذشته چین برای نخستین بار جای روسیه را بهعنوان بزرگترین شریک تجاری تاجیکستان گرفت.
مسایل امنیتی نیز چه در روابط دوجانبه و چه در چارچوبهایی مانند سازمان همکاری شانگهای ـ که چین و تاجیکستان هر دو از اعضای بنیانگذار آن هستند ـ جایگاه ویژهای داشته است.
دو کشور مانورهای آموزشی مشترک، عملیات ضد قاچاق مواد مخدر و گشتهای مرزی مشترک برگزار کردهاند. سه روز پس از خروج نیروهای امریکایی از افغانستان در ۲۰۲۱، یک رزمایش ضدتروریزم در نزدیکی دوشنبه، پایتخت تاجیکستان، برگزار شد.
همچنین گزارشهایی وجود دارد مبنی بر اینکه چین در ۲۰۱۶ تأسیسات نظامی در کوههای پامیر تاجیکستان ایجاد کرده و به آموزش نیروهای امنیتی تاجیک کمک کرده است، اگرچه پکن این گزارشها را رد کرده است.
در ماه نوامبر، وانگ یی، وزیر خارجه چین، در جریان سفرش به تاجیکستان وعده داد گشتهای مشترک مرزی تقویت شود تا «از نفوذ و گسترش نیروهای تروریستی جلوگیری شده و یک سپر امنیتی قدرتمند ایجاد شود».
آیا تهدیدهای امنیتی تشدید خواهد شد؟
ژو یونگبیاو گفت «نمیتوان احتمال تشدید درگیری دیرینه میان طالبان و تاجیکستان را بهطور کامل رد کرد، هرچند انتظار نمیرود در کوتاهمدت شاهد شعلهور شدن سریع آن باشیم».
با این حال، او افزود تهدید علیه داراییها و شهروندان چین در مناطق مرزی احتمالاً ادامه خواهد داشت و گروههایی مانند داعش-خراسان ممکن است با هدف جلب توجه بینالمللی و جذب هوادار، آنها را هدف قرار دهند.
به گفته ژو، بعید است پکن از این تهدیدها عقبنشینی کند و احتمالاً به تعامل خود با طالبان ادامه خواهد داد، اما ممکن است تلاش کند «سرمایهگذاریهای چین و فعالیت تجاری اتباع خود در افغانستان را بهتر هدایت و ساماندهی کند».
چین هنوز طالبان را بهطور رسمی بهعنوان حکومت افغانستان به رسمیت نشناخته است و تاکنون تنها روسیه چنین اقدامی انجام داده است.
با این حال، پکن یک مقام معرفیشده از سوی طالبان را بهعنوان سفیر افغانستان پذیرفته و مقامهای طالبان نیز بهطور منظم برای جلب سرمایهگذاری به چین سفر کردهاند.
مترجم: سیدطاهر مجاب – خبرگزاری دید
نویسنده: لارا ژو
منبع: ساوت چاینا مورنینگ پست – SCMP