تجارت پاکستان با آسیای مرکزی؛ ضرورت تفکیک آماری و بازتعریف راهبرد منطقهای
خبرگزاری دید: آمارهای رسمی نشان میدهد صادرات پاکستان به افغانستان در بازه جولای تا دسامبر ۲۰۲۵ به ۲۱۹.۵ میلیون دالر کاهش یافته؛ در حالی که این رقم در مدت مشابه سال قبل ۵۰۵.۸ میلیون دالر بود. واردات از افغانستان نیز که همواره محدود بوده، از ۱۰ میلیون دالر به ۶.۳ میلیون دالر تنزل یافته است.
خبرگزاری دید: در شرایطی که اسلامآباد به دنبال تعمیق پیوندهای تجاری و ترانزیتی با آسیای مرکزی است، تفکیک آماری روشن میان افغانستان و پنج جمهوری مستقل آسیای مرکزی برای ارزیابی دقیق سیاستها ضروری به نظر میرسد. این پنج کشور شامل قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان، ترکمنستان و ازبیکستان هستند که در چارچوبهای اقتصادی و جئوپولیتیکی بینالمللی بهعنوان مجموعه آسیای مرکزی شناخته میشوند و مبنای راهبرد منطقهای پاکستان را تشکیل میدهند.
آمارهای رسمی نشان میدهد صادرات پاکستان به افغانستان در بازه جولای تا دسامبر ۲۰۲۵ به ۲۱۹.۵ میلیون دالر کاهش یافته؛ در حالی که این رقم در مدت مشابه سال قبل ۵۰۵.۸ میلیون دالر بود. واردات از افغانستان نیز که همواره محدود بوده، از ۱۰ میلیون دالر به ۶.۳ میلیون دالر تنزل یافته است. این افت چشمگیر عمدتاً به بستهشدنهای مکرر مرزی در پی افزایش فعالیتهای تروریستی در می ۲۰۲۵ نسبت داده میشود.
در مقابل، حجم کل تجارت پاکستان با پنج جمهوری آسیای مرکزی در سال مالی ۲۰۲۵ حدود ۴۴۲.۱۵ میلیون دالر ثبت شد که شامل ۱۹۷.۰۶ میلیون دالر صادرات (کاهشی ۳۱.۶۳ درصدی) و ۲۴۵.۰۹ میلیون دالر واردات است؛ وارداتی که بیش از چهار برابر افزایش یافته است. قزاقستان بزرگترین شریک تجاری پاکستان در این منطقه باقی مانده؛ صادرات پاکستان به این کشور ۹۷.۹۶ میلیون دالر و واردات از آن ۱۲۹.۶۳ میلیون دالر بوده است. ازبیکستان در رتبه بعدی قرار دارد و تاجیکستان، ترکمنستان و قرقیزستان سهمهای کوچکتری دارند؛ بهویژه صادرات به قرقیزستان با بیشترین کاهش مواجه شده است.
افزایش واردات از قزاقستان عمدتاً به نفت خام، گندم و حبوبات مربوط میشود، در حالی که صادرات پاکستان به این کشور بیشتر شامل محصولات غذایی و کالاهای صنعتی سبک است؛ هرچند صادرات کچالو و پوشاک بافتنی رشد قابل توجهی داشتهاند. اسلامآباد هدفگذاری میانمدتی برای رساندن تجارت دوجانبه با قزاقستان به یک میلیارد دالر تعیین کرده و همکاری در حوزههایی چون صنایع کشاورزی، پتروشیمی، متالورژی و داروسازی را دنبال میکند.
با این حال، جاهطلبی پاکستان برای تبدیلشدن به هاب تجاری اوراسیا با چالشهای جیوپولیتیکی و زیرساختی روبهروست. دهلیز بینالمللی حملونقل شمال–جنوب (INSTC) که هند، ایران، آذربایجان، روسیه و آسیای مرکزی را به هم متصل میکند، رقیبی مهم برای مسیرهای سنتی پاکستان به شمار میرود. برآوردها نشان میدهد این دهلیز حدود ۳۰ درصد ارزانتر و ۴۰ درصد کوتاهتر از مسیر کانال سوئز است و زمان حمل کالا از بمبئی به مسکو را از ۴۰ تا ۶۰ روز به ۲۵ تا ۳۰ روز کاهش میدهد.
تحولات اخیر از جمله توسعه بندر چابهار ایران و راهآهن قزاقستان ـ ترکمنستان ـ ایران، مسیر جایگزینی برای آسیای مرکزی فراهم کرده که جنوب آسیا را دور میزند. همزمان، ابتکار کمربند و جاده چین و پیامدهای جنگ اوکراین بر سیاستهای روسیه، معادلات اتصال منطقهای را پیچیدهتر کرده است. تنشهای هند و پاکستان در می ۲۰۲۵ و بستهشدن حریم هوایی نیز بر فضای عملیاتی دهلیزها سایه انداخته است.
در نهایت، برای تبدیل مزیت جغرافیایی به دستاورد اقتصادی ملموس، پاکستان باید بر تنوعبخشی صادرات، اجرای موثر توافقهای ترانزیتی، هماهنگیهای گمرکی و ایجاد چارچوبهای قابل پیشبینی مرزی تمرکز کند. رقابت در عرصه دهلیز نه فقط بر مبنای موقعیت جغرافیایی، بلکه بر اساس قابلیت اطمینان، کارآمدی و ارزش افزوده تعیین خواهد شد.
نویسنده: محییالدین عازم
منبع: داون – Dawn