هیچ راه برونرفتی نیست؟ مواجهه آسیای مرکزی با خطرات جنگ افغانستان-پاکستان
خبرگزاری دید: تنش نظامی که بهسرعت در اواخر ماه فبروری میان افغانستان و پاکستان افزایش یافت، به گونه چشمگیری بر پویاییهای منطقهای تاثیر گذاشتهاست. این تنش که از گذشته بهدلیل عواملی چون مناقشه خط دیورند، فعالیتهای شورشیان در دو سوی مرز و رقابتهای امنیتی شکل گرفته بود، با تحولات اخیر به یک بحران جیوپولیتیکی تازه تبدیل شدهاست که مستقیم بر ساختار امنیتی منطقه اثر میگذارد. روندی که با حملات هوایی پاکستان بر اهداف شبهنظامیان در شرق افغانستان آغاز شد، بهسرعت به عملیاتهای نظامی متقابل انجامید و با استفاده هر دو طرف از ادبیات «جنگ آشکار» به سطح یک درگیری متعارف نزدیک شد.
برداشتهای نادرست درباره طالبان
یکی از مهمترین پیامدهای این تنش برای آسیای مرکزی، تغییر در برداشت امنیتی کشورهای منطقه است. پس از بازگشت طالبان به قدرت در ۲۰۲۱، دولتهای آسیای مرکزی رویکردی عملگرایانهتر در پیش گرفتند و تهدیدهای ناشی از افغانستان را خطری قابل مدیریت تلقی کردند. تصور غالب در پایتختهای منطقه این بود که حکومت طالبان میتواند با ایجاد ثبات داخلی، مانع تبدیلشدن افغانستان به خلأ امنیتی شود. از همین رو، با وجود اختلافات ایدئولوژیک، این کشورها تلاش کردند با برقراری تماسهای محدود دیپلماتیک، افغانستان را به روندهای اقتصادی منطقهای وارد کنند.
کشورهایی مانند ازبیکستان و ترکمنستان کوشیدند با ادامه همکاریهای اقتصادی و فنی با حکومت طالبان، افغانستان را در پروژههای اتصال منطقهای ادغام کنند. این سیاست بر این فرض استوار بود که ادغام اقتصادی میتواند خطرات امنیتی را کاهش دهد. اما تشدید تنش نظامی میان افغانستان و پاکستان پایداری این رویکرد را بهطور جدی زیر سوال برده است.
احتمال بازگشت افغانستان به مرکز رقابتهای قدرت و درگیریهای مسلحانه باعث شده کشورهای آسیای مرکزی در راهبردهای امنیتی خود بازنگری کنند.
مجموعهای از خطرات امنیتی
محیط درگیری میتواند زمینه فعالیت سازمانهای افراطی فراملی را گسترش دهد. گروههایی مانند تحریک طالبان پاکستان (TTP) و شاخه خراسان داعش (ISKP) ممکن است از خلأ امنیتی موجود برای بازسازی و گسترش فعالیتهای خود بهره ببرند. حضور شبکههای افراطی در شمال افغانستان و گزارشهایی مبنی بر حضور جنگجویان آسیای مرکزی در این گروهها، نگرانی کشورهای منطقه را افزایش دادهاست.
در این چارچوب، مساله امنیت مرزی بار دیگر برای کشورهایی مانند تاجیکستان و ترکمنستان که مرز مستقیم با افغانستان دارند، به یک اولویت استراتژیک تبدیل شدهاست. تقویت زیرساختهای نظامی تاجیکستان در مرز افغانستان و افزایش نیروهای مرزی نشاندهنده آمادگی این کشورها برای سناریوهای بیثباتی است. ترکمنستان نیز با وجود سیاست امنیتی نسبتاً بیطرفانهاش، اقداماتی برای افزایش تدابیر نظامی در مرز انجام دادهاست.
همچنین تشدید درگیریها میتواند خطراتی چون مهاجرتهای نامنظم و فعالیت شبکههای جرمی فرامرزی مانند قاچاق مواد مخدر، قاچاق انسان و تجارت غیرقانونی اسلحه را افزایش دهد.
آینده دهلیزهای تجارتی
یکی از ملموسترین پیامدهای این بحران برای آسیای مرکزی در حوزه تجارت و پروژههای ترانزیتی دیده میشود. کشورهای آسیای مرکزی بهدلیل محصوربودن در خشکه، برای دسترسی به بازارهای جهانی به مسیرهای ترانزیتی جدید نیاز دارند و افغانستان در این میان بهعنوان پلی جیواکونومیک برای اتصال این کشورها به آسیای جنوبی و اقیانوس هند اهمیت دارد.
پروژه خط آهن ازبیکستان–افغانستان–پاکستان یکی از مهمترین طرحهای اتصال منطقهای بهشمار میرود که هدف آن فراهم ساختن دسترسی کشورهای آسیای مرکزی به بنادر کراچی و گوادر پاکستان است. اما تشدید درگیریها میان افغانستان و پاکستان عملی شدن این پروژهها را با تردید روبهرو کردهاست. بسته شدن گذرگاههای مرزی، افزایش خطرات امنیتی و توقف پروژههای زیربنایی باعث اختلال در جریان تجارت منطقه شده است.
در نتیجه، کشورهای آسیای مرکزی به دنبال مسیرهای جایگزین مانند بندر چابهار در ایران یا دهلیز میانه از طریق دریای خزر و قفقاز جنوبی هستند. با این حال، بسیاری از این گزینهها از نظر هزینه، فاصله و ظرفیت زیرساختی مزیت کمتری نسبت به مسیرهای عبوری از افغانستان دارند. از همین رو، تداوم بیثباتی در مسیر افغانستان–پاکستان میتواند روند ادغام اقتصادی آسیای مرکزی در شبکه تجارت جهانی را بهطور جدی به تاخیر بیندازد.
ترجمه و تلخیص: سیدطاهر مجاب – خبرگزاری دید
زینب گیزم اوزپینار
صباح – Daily Sabah