خروج امارات از اوپک؛ تکانه بزرگ در نظم انرژی جهان
خبرگزاری دید: اعلام خروج امارات از اوپک و اوپکپلاس در اوج جنگ ایران و آمریکا و بسته شدن تنگه هرمز، نظم انرژی جهان را وارد مرحلهای تازه از بیثباتی کرده است؛ رخدادی که در کوتاهمدت زیر سایه بحران هرمز قرار دارد، اما در میانمدت و بلندمدت میتواند به تضعیف ساختاری اوپک، تشدید رقابت تولیدکنندگان و تقویت موقعیت راهبردی ایالات متحده منجر شود.
در ۲۸ اپریل ۲۰۲۶، امارات متحده عربی اعلام کرد که از اول می ۲۰۲۶ از سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک) و ائتلاف اوپکپلاس خارج میشود؛ تصمیمی که در میانه جنگ تاریخی ایران و آمریکا و بستهشدن تنگه هرمز، بهعنوان یک «زلزله ژئواکونومیک» در نظام انرژی جهان ارزیابی میشود. این تحلیل با واکاوی ابعاد چندلایه این خروج، پیامدهای آن بر بازار آشفته نفت و جایگاه راهبردی آمریکا را بررسی میکند.
یافتهها نشان میدهد که در کوتاهمدت، اثر این رویداد زیر سایه بحران تنگه هرمز قرار دارد، اما در میانمدت و بلندمدت، تضعیف ساختاری اوپک و ورود نفت آزادشده امارات، نوسانات بازار را افزایش داده و در نهایت به سود مصرفکنندگان غربی و تثبیت هژمونی انرژی آمریکا تمام خواهد شد.
خروج امارات نه یک اقدام تاکتیکی، بلکه نقطه عطفی در تاریخ اوپک است. برخلاف خروجهایی چون قطر، اکوادور یا آنگولا، امارات سومین تولیدکننده بزرگ اوپک و یکی از دو دارنده اصلی ظرفیت مازاد در کنار عربستان است. خروج چنین بازیگری، معماری ائتلاف نفتی جهان را وارد مرحلهای تازه از رقابت و بیثباتی میکند. ابوظبی این تصمیم را با ترکیبی از عوامل ساختاری و مقطعی توضیح میدهد. مهمترین عامل، اختلاف حلنشده با سیاستهای عربستان در چارچوب اوپکپلاس است. امارات طی سالهای اخیر سرمایهگذاری گستردهای برای افزایش ظرفیت تولید انجام داده، اما سهمیه اوپکپلاس کمتر از توان واقعی آن بوده است. مقامات اماراتی بارها تأکید کردهاند که سهمیهبندی اوپک موجب از دست رفتن بخشی از درآمدهای شان شده و خروج از این قید، مسیر را برای تحقق برنامه افزایش تولید تا ۵ میلیون بشکه در روز تا سال ۲۰۲۷ باز میکند.
بسته شدن تنگه هرمز در جریان جنگ ایران و آمریکا و انسداد تقریباً کامل مسیرهای صادراتی غرب آسیا، نگرانیهای امنیت انرژی را به اوج رسانده است. در این شرایط، مزیت جغرافیایی امارات، بهویژه دسترسی به دریای عمان از طریق بندر فجیره، بیش از پیش برجسته شده است. تحلیلگران معتقدند که بحران هرمز محرک مستقیم خروج امارات نبوده، اما فرصتی راهبردی برای کسب بازارهای جنگی و بهرهبرداری از مزیتهای صادراتی این کشور فراهم کرده است. این خروج همچنین نشانهای از افول نفوذ عربستان بهعنوان «پولیس نفتی» جهان و تشدید رقابت درون شورای همکاری خلیج فارس است.
برای تحلیل پیامدهای این تحول باید دو بازه زمانی را تفکیک کرد: کوتاهمدت (در سایه جنگ) و میانمدت و بلندمدت (پس از پایان بحران.) در کوتاهمدت و تا زمانی که تنگه هرمز بسته است، اثر خروج امارات بر عرضه فیزیکی ناچیز است؛ زیرا مازاد ظرفیت ادعایی امارات فعلاً امکان ورود به بازار جهانی ندارد. از همین رو، قیمت نفت برنت که در اوج بحران از ۱۳۸ دالر عبور کرده بود، پس از اعلام خروج امارات تنها واکنشی محدود نشان داد و دوباره تحت تأثیر ریسک ژئوپلیتیک و نگرانی از کمبود عرضه قرار گرفت. قیمتها همچنان بالای ۱۰۰ دالر باقی مانده و کسری عرضه محسوس است.
اما در میانمدت و بلندمدت، با فرض پایان بحران و بازگشایی هرمز، ساختار بازار نفت با تحولی بنیادین روبهرو خواهد شد. خروج دومین دارنده بزرگ ظرفیت مازاد، توان اوپک برای مدیریت بازار را بهشدت تضعیف میکند. برخی تحلیلگران این رویداد را «آغاز پایان اوپک» میدانند؛ زیرا ممکن است سایر اعضای ناراضی را نیز به خروج ترغیب کند. سهم اوپکپلاس از بازار جهانی از حدود ۵۰ درصد به ۴۵ درصد کاهش مییابد.
آزاد شدن نفت امارات و ورود عرضههای جدید، بازار را از «بازار فروشنده» به «بازار رقابتی» تغییر میدهد. تحلیلهای رویترز نشان میدهد که عربستان ممکن است برای حفظ سهم خود به جنگ قیمتی روی آورد؛ جنگی که امارات بهدلیل مقاومت اقتصادی بالاتر، آسیبپذیری کمتری در آن دارد. در چنین چشماندازی، مکانیزم سنتی تثبیت قیمت اوپک از کار میافتد. در کوتاهمدت، نوسانات شدیدتر میشود و در بلندمدت، افزایش عرضه و کاهش تقاضای ناشی از گذار انرژی فشار نزولی بر قیمتها وارد میکند.
پرسش کلیدی این است که آیا این تحول به نفع آمریکا خواهد بود. پاسخ، یک «بله» دو لایه است. از منظر ژئوپلیتیک، تضعیف اوپک کاملاً در جهت منافع واشنگتن است. آمریکا سالها است از نفوذ اوپک بر قیمتها انتقاد دارد و اکنون با خروج امارات، ابزار چانهزنی تولیدکنندگان سنتی تضعیف شده است. همزمان، وزارت خزانهداری آمریکا چند روز پیش از اعلام خروج، خطوط مبادله ارزی اضطراری برای بانک مرکزی امارات تصویب کرد. این اقدام از سوی برخی تحلیلگران «بهای سیاسی خروج از اوپک» تعبیر شده است. از منظر اقتصادی نیز افول اوپک و حرکت به سمت بازار آزاد، در بلندمدت قیمتها را کاهش داده و نقش دالر در مبادلات انرژی را تقویت میکند.
البته سقوط شدید قیمتها در صورت جنگ قیمتی، میتواند تولیدکنندگان شیل آمریکا را تحت فشار قرار دهد، اما وزن منافع راهبردی و اقتصادی برای واشنگتن بسیار بیشتر ارزیابی میشود.
در مجموع، خروج امارات از اوپک و اوپکپلاس یک «واگرایی تاریخی» در جبهه تولیدکنندگان نفت است. این تحول نشان میدهد که بازار نفت شکنندهتر و رقابتیتر میشود و دوران مدیریت متمرکز عرضه رو به پایان است. گذار انرژی نیز بهعنوان کاتالیزور، سرعت فروپاشی ائتلافهای سنتی را افزایش میدهد. امارات با آگاهی از آینده کاهش تقاضا، تصمیم گرفته است پیش از بیارزش شدن داراییهای نفتی، حداکثر بهرهبرداری را انجام دهد؛ رویکردی که میتواند الهامبخش سایر اعضای ناراضی اوپک باشد.
در یک جمعبندی، خروج ناگهانی امارات از اوپک را باید گامی تعیینکننده در مسیر تحقق اهداف راهبردی آمریکا دانست. در کوتاهمدت، بازار همچنان زیر سایه بحران تنگه هرمز باقی میماند، اما در میانمدت، ورود نفت آزادشده و تضعیف قدرت چانهزنی بلوک سنتی تولیدکنندگان، بازی را به سود غرب و بهویژه ایالات متحده تغییر خواهد داد.
نویسنده: طوبی راحل موسوی ـ دانشجوی اقتصاد در مسکو – خبرگزاری دید