چابهار در میان تحولات جیوپولیتیکی؛ پیامدها برای افغانستان و هند
خبرگزاری دید: حملات تجاوزکارانه نظامی اخیر آمریکا علیه ایران، نگرانیها درباره آینده پروژه بندر چابهار را افزایش داده است. این بندر که در ۲۰۱۶ با همکاری افغانستان، هند و ایران آغاز شد، بهعنوان دهلیز راهبردی برای اتصال آسیای جنوبی با آسیای مرکزی و کاهش وابستگی افغانستان و هند به مسیرهای تحت نفوذ پاکستان طراحی شده بود.
با افزایش تنشهای امریکا و ایران، تغییرات در رژیم تحریمها و افزایش خطرات سیاسی و اقتصادی برای سرمایهگذاران خارجی، آینده تجاری و راهبردی چابهار با چالشهای جدی روبهرو شده است. با این حال، این بندر همچنان برای افغانستان و هند اهمیت ویژه دارد، زیرا میتواند نقش مهمی در توسعه تجارت، اتصال منطقهای و تقویت روابط اقتصادی ایفا کند.
چابهار؛ مسیر بدیل افغانستان برای تجارت
افغانستان بهعنوان یک کشور محاط به خشکه، سالها برای دسترسی به بازارهای جهانی به بنادر و مسیرهای ترانزیتی پاکستان وابسته بوده است. تنشهای سیاسی میان کابل و اسلامآباد در ۲۰۲۵ که باعث بستهشدن گذرگاههای مرزی و اختلال در تجارت شد، اهمیت بندر چابهار را برای افغانستان بیشتر ساخت.
چابهار به افغانستان امکان میدهد تا مسیرهای تجاری خود را متنوع ساخته و وابستگی خود به مسیر ترانزیتی را کاهش دهد. حکومت سرپرست افغانستان بارها بر گسترش تجارت از طریق این بندر تاکید کرده و خواستار افزایش سرمایهگذاری هند در توسعه آن شده است.
در ۲۰۲۴، در دیدار میان امیرخان متقی، سرپرست وزارت امور خارجه حکومت طالبان، و جی.پی. سینگ، معاون وزارت خارجه هند، موضوع گسترش تجارت از طریق چابهار مورد بحث قرار گرفت. افغانستان همچنان اعلام کرده است که قصد دارد حدود ۳۵ میلیون دالر در این بندر سرمایهگذاری کند.
چابهار علاوه بر اهمیت تجاری، برای اقتصاد افغانستان نیز اهمیت دارد. استفاده از این مسیر میتواند درآمدهای گمرکی و ترانزیتی ایجاد کرده و به ثبات اقتصادی کمک کند. واردات افغانستان از طریق چابهار به بیش از ۲.۵ میلیارد دالر رسیده و صادرات افغانستان از این مسیر در ۲۰۲۴ حدود ۱۲۷ میلیون دالر بوده است.
اهمیت چابهار برای هند
برای هند، بندر چابهار یک مسیر استراتژیک برای دسترسی مستقیم به افغانستان، آسیای مرکزی و بازارهای اوراسیا محسوب میشود. این بندر به دهلی نو کمک میکند تا محدودیتهای ناشی از عدم دسترسی زمینی از طریق پاکستان را دور زده و حضور اقتصادی و سیاسی خود در منطقه را تقویت کند.
چابهار همچنین بخشی از رقابت گستردهتر هند با چین در زمینه پروژههای اتصال منطقهای است و بهعنوان بدیلی در برابر ابتکار کمربند و راه چین، بهویژه دهلیز اقتصادی چین و پاکستان (CPEC)، مطرح شده است.
هند از ۲۰۰۱ تاکنون نزدیک به ۳ میلیارد دالر در بازسازی افغانستان سرمایهگذاری کرده است. پس از بازگشت طالبان به قدرت نیز دهلی نو تلاش کرده است روابط اقتصادی و بشردوستانه خود را حفظ کند و چابهار را بهعنوان مسیر مهم ارتباطی با افغانستان نگه دارد.
محدودیتهای راهبردی چابهار
با وجود اهمیت چابهار، آینده این پروژه با موانع جدی روبهرو است. افزایش تنش میان امریکا و ایران، نگرانی درباره امنیت مسیرهای دریایی، تحریمهای اقتصادی علیه ایران و کاهش تمایل سرمایهگذاران خارجی، از مهمترین چالشهای این بندر به شمار میرود.
هرچند چابهار در ۲۰۱۸ از برخی معافیتهای تحریمی امریکا برخوردار شد، اما هند برای ادامه فعالیتهای خود در این بندر نیازمند دریافت معافیتهای جدید بوده است. پایان یافتن این معافیتها، همراه با فشارهای اقتصادی و تحریمها، روند توسعه پروژه را دشوار ساخته است.
از سوی دیگر، مشکلات داخلی افغانستان نیز بر بهرهبرداری کامل از چابهار تاثیر گذاشته است. نبود شناخت بینالمللی از حکومت طالبان، ضعف زیرساختهای حملونقل، شبکه محدود راهآهن و مشکلات جادهای، انتقال کالا از این مسیر را پرهزینه و کند ساخته است.
نتیجهگیری
با وجود اهمیت استراتژیک بندر چابهار برای افغانستان و هند، آینده این پروژه همچنان نامطمئن باقی مانده است. تحولات جیوپولیتیکی، بهویژه افزایش تنشهای امریکا و ایران، درگیریهای منطقهای، نگرانیهای مربوط به امنیت دریایی، تحریمها و کاهش اعتماد سرمایهگذاران، عواملی هستند که مسیر توسعه چابهار را تحت تاثیر قرار میدهند.
افغانستان همچنان متعهد است استفاده از چابهار را بهعنوان یک مسیر مهم اتصال منطقهای گسترش دهد، زیرا این بندر میتواند وابستگی کابل به مسیرهای پاکستان را کاهش داده و فرصتهای جدید اقتصادی ایجاد کند. در مقابل، هند رویکرد محتاطانهتری در پیش گرفته و تحولات منطقهای را زیر نظر دارد.
آینده اتصال افغانستان و هند از طریق چابهار به میزان تعهد هند به این پروژه، وضعیت سیاسی و امنیتی ایران، کاهش محدودیتهای تحریمی و ایجاد شرایط مناسب برای سرمایهگذاری بستگی خواهد داشت. در نهایت، موفقیت چابهار نه تنها به تصمیمات کابل و دهلی نو، بلکه به تحولات گسترده جیوپولیتیکی منطقه نیز وابسته است.
ترجمه و تلخیص: سیدطاهر مجاب – خبرگزاری دید
نویسنده: میوند صافی
منبع: بنیاد تحقیقاتی دیدبان – ORF