بیستوپنج سال پس از حملات ۱۱ سپتامبر، میراث این رویداد همچنان بر ژئوپولیتیک جهان سایه افکنده است. این حملات که به کشتهشدن نزدیک به ۳ هزار نفر انجامید، نهتنها سیاست جهانی را تغییر داد، بلکه زمینهساز حرکت روابط غرب با روسیه به سوی تقابل شد.
اکنون، یک ربع قرن بعد، روسیه و غرب در جنگ اوکراین و شماری دیگر از مسایل بینالمللی در دو سوی متفاوت قرار دارند.
اما روابط همیشه چنین تیره و پرتنش نبود. پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، مسکو علاقهمند به بهبود روابط خود با غرب بود. پس از حملات ۱۱ سپتامبر نیز کشورهای غربی و روسیه در مبارزه با تروریزم در یک جبهه قرار گرفتند.
ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، نخستین رهبر خارجی بود که پس از حملات ۱۱ سپتامبر با جورج دبلیو بوش، رئیسجمهور وقت امریکا، تماس گرفت و حمایت خود را اعلام کرد. به گزارش «آینیوز»، پوتین در سخنرانی تلویزیونی گفت: «از جانب روسیه میخواهم به مردم امریکا بگویم که ما در کنار شما هستیم.»
روابط روسیه با غرب چگونه تغییر کرد؟
روسیه در حمله امریکا و متحدانش به افغانستان برای سرنگونی طالبان که به القاعده، عامل طراحی و اجرای حملات ۱۱ سپتامبر، پناه داده بود، همکاری کرد.
مسکو اطلاعات مهمی درباره افغانستان در اختیار امریکا قرار داد. پوتین همچنین با ایجاد پایگاههای نظامی امریکا در منطقه مخالفتی نکرد؛ اقدامی که نشان میداد همکاری روسیه و غرب در آن مقطع در سطح قابلتوجهی قرار داشت.
چرا موضع روسیه تغییر کرد؟
نقطه عطف مهم در این روابط، سال ۲۰۰۳ و حمله امریکا به عراق بود. روسیه در عراق منافع اقتصادی گستردهای داشت و از همین رو، حمله امریکا به این کشور برای مسکو بسیار مهم بود.
امریکا در سال ۲۰۰۳ بر اساس ادعاهایی مبنی بر اینکه عراق دارای سلاحهای کشتارجمعی (WMD) است که ممکن است علیه اهداف غربی مورد استفاده قرار گیرد، به این کشور حمله کرد. اما بعدها مشخص شد که این ادعاها نادرست بوده است.
با این حال، در آن زمان دیگر برای جلوگیری از پیامدهای این اقدام دیر شده بود.
سر دیوید منینگ، مشاور سیاست خارجی تونی بلر، نخستوزیر پیشین بریتانیا، که بعدها در جریان جنگ عراق به عنوان سفیر بریتانیا در واشنگتن نیز فعالیت کرد، در سال ۲۰۲۳ در مصاحبهای گفت که پوتین از این موضوع ناراضی بود که «به نظر میرسید منافع روسیه» در عراق، باوجود همکاری مسکو و واشنگتن پس از ۱۱ سپتامبر، نادیده گرفته میشود.
پوتین حمله به عراق را نمونهای از این رویکرد واشنگتن میدانست که امریکا از تهدید سلاحهای کشتارجمعی برای توجیه تغییر رژیمها استفاده میکند.
جاناتان پاول، رئیس دفتر تونی بلر، نیز در سال ۲۰۲۳ به «آینیوز» گفت: «عراق واقعاً همان چیزی بود که روابط ما با پوتین را از هم گسست.»
عوامل دیگری که روابط روسیه و غرب را تیره کرد
در سالهای بعد، روابط روسیه و امریکا به دلایل مختلف بهتدریج وخیمتر شد.
بر اساس روایت مطرحشده از سوی مسکو و همچنین گزارشی از اندیشکده «بروکینگز»، از عوامل اصلی این روند میتوان به جنگ عراق، گسترش ناتو به کشورهای حوزه بالتیک، خروج یکجانبه واشنگتن از پیمان موشکهای ضدبالستیک (ABM) و حمایت امریکا از «انقلابهای رنگی» در اوراسیا اشاره کرد.
به این ترتیب، همکاریای که پس از حملات ۱۱ سپتامبر میان روسیه و غرب شکل گرفته بود، بهتدریج جای خود را به بیاعتمادی و رقابت داد.
اکنون، چند دهه بعد، روسیه و غرب در دو سوی کاملاً متفاوت ایستادهاند و در بسیاری از مسایل بینالمللی جهان را از منظر یک بازی برد و باخت میبینند؛ یعنی وضعیتی که در آن تصور میشود تنها یک طرف میتواند پیروز شود.
نویسنده و مترجم: سیدطاهر مجاب – خبرگزاری دید
اندیتیوی – NDTV