پاکستان و افغانستان؛ شکست عمق راهبردی یا ناکامی در سیاست‌گذاری؟
خبرگزاری دید: سیاست چندین‌ساله پاکستان در استفاده ابزاری از طالبان افغانستان برای تأمین منافع راهبردی‌اش، اکنون نتیجه معکوس داده است. طالبان پس از بازگشت به قدرت، به‌جای ادامه وابستگی به اسلام‌آباد، روابط سیاسی، اقتصادی و دیپلماتیک خود را با چین، هند، ایران و روسیه گسترش داده‌اند؛ موضوعی که امید پاکستان برای حفظ «عمق راهبردی» در افغانستان را به‌شدت تضعیف کرده است.
یکی از مهم‌ترین عوامل بحران میان دو طرف، فعالیت‌های تحریک طالبان پاکستان (TTP) است. اسلام‌آباد حکومت طالبان را به حمایت از این گروه و جلوگیری نکردن از حملات آن در خاک پاکستان متهم می‌کند؛ اما طالبان این اتهامات را رد کرده و مساله را موضوعی داخلی و امنیتی مربوط به پاکستان می‌دانند. با این حال، پیوندهای قومی و ایدیولوژیک میان طالبان افغانستان و تی‌تی‌پی، از عواملی است که به باور ناظران، مانع برخورد جدی کابل با این گروه شده است.
در همین حال، تی‌تی‌پی از یک گروه شورشی قبایلی به نیرویی پیچیده‌تر با توانایی‌های جنگ نامتقارن تبدیل شده است. استفاده از پهپادهای انفجاری، تجهیزات پیشرفته نظامی، دوربین‌های دید در شب و تبلیغات دیجیتالی مبتنی بر فناوری‌های جدید، توان عملیاتی این گروه را افزایش داده است. بر اساس آمار ارائه‌شده، این گروه در سال ۲۰۲۵ بیش از هزار حمله خشونت‌آمیز در پاکستان انجام داده و ایالت‌های خیبرپختونخوا و بلوچستان بیشترین آسیب را متحمل شده‌اند.
در بُعد اقتصادی نیز پاکستان با کاهش جایگاهش در افغانستان روبه‌رو است. حجم تجارت دو کشور از ۱.۸ میلیارد دالر در سال ۲۰۲۱ به ۶۰۰ میلیون دالر در ۲۰۲۴ کاهش یافته است. هم‌زمان، گرایش کابل به بندر چابهار و گسترش روابط با هند و ایران می‌تواند مسیرهای تجاری جایگزینی ایجاد کرده و اهداف پاکستان برای تبدیل‌شدن به مرکز اتصال منطقه‌ای از طریق دهلیز اقتصادی چین و پاکستان (CPEC) را با مشکل مواجه سازد.
با وجود این، مهم‌ترین پیامد بحران کنونی فراتر از اختلافات تجاری و دیپلماتیک است. تنش‌های کابل و اسلام‌آباد اکنون به مساله‌ای امنیتی و منطقه‌ای تبدیل شده که کشورهای چین، هند، ایران، روسیه و آسیای مرکزی را نیز درگیر نگرانی‌های مشترک ساخته است. گزارش سازمان ملل از حضور حدود ۲۰ تا ۲۳ گروه تروریستی فعال در افغانستان حکایت دارد؛ گروه‌هایی که تهدیدهای متفاوتی برای امنیت منطقه ایجاد می‌کنند.
مذاکرات میان دو طرف با میانجی‌گری قطر و ترکیه در اکتوبر و نوامبر ۲۰۲۵ نیز بدون نتیجه پایان یافت. پاکستان طالبان را به بی‌توجهی نسبت به فعالیت‌های تی‌تی‌پی متهم کرد و طرف افغان، هیات پاکستانی را به ترک مذاکرات پیش از پایان گفت‌وگوها متهم ساخت.
اکنون با تشدید تنش‌ها در خاورمیانه و جنگ آمریکا و ایران، بحران پاکستان و افغانستان موقتاً از کانون توجهات بین‌المللی خارج شده است؛ اما این وضعیت به معنای کاهش خطر نیست. اختلافات اساسی همچنان حل‌نشده باقی مانده و بی‌اعتمادی میان دو طرف عمیق‌تر شده است.
در نهایت، پاکستان با پیامدهای سیاستی روبه‌رو است که زمانی برای تأمین نفوذش در افغانستان دنبال می‌کرد، اما اکنون به تهدیدی علیه امنیت داخلی‌اش تبدیل شده است. طالبان نیز با بهره‌گیری از رقابت قدرت‌های منطقه‌ای، در پی گسترش روابط و کسب امتیازات اقتصادی و سیاسی هستند. با این حال، تعامل کشورهای منطقه با کابل الزاماً به معنای اعتماد به طالبان نیست؛ بلکه بخشی از آن ناشی از نگرانی درباره فعالیت گروه‌های تروریستی و تلاش برای مهار تهدیدهای فرامرزی است. از این‌رو، اگر اختلافات امنیتی و سیاسی کابل و اسلام‌آباد از مسیر دیپلماسی حل نشود، احتمال ازسرگیری درگیری‌ها همچنان جدی خواهد بود و پیامدهای آن می‌تواند ثبات منطقه، تجارت فرامرزی و معادلات امنیتی جنوب و آسیای مرکزی را تحت تأثیر قرار دهد.
ترجمه و تلخیص: سیدطاهر مجاب – خبرگزاری دید
منبع: LSE