جاده واخان و قرقیزهای پامیر؛ پیامدها برای قرقیزستان
خبرگزاری دید: جاده واخان که از سرحد بروغیل تا نقطه صفر مرزی با چین امتداد دارد، با هزینه ۳۶۵ میلیون افغانی، معادل حدود ۵.۵ میلیون دالر، در دو مرحله و با استفاده از بودجه و مهندسان افغانستانی ساخته شده است. این جاده دارای چهار پل، ۶۶ آب‌رو و سه هزار و ۱۰۰ متر دیوار استنادی بوده و سطح آن جغل‌اندازی شده است؛ اما گذرگاه رسمی در منطقه وخجیر، در ارتفاع نزدیک به چهار هزار و ۹۰۰ متر، هنوز ایجاد نشده است.
این مسیر از اهمیت جغرافیایی و راهبردی برخوردار است؛ زیرا دهلیز واخان تنها مرز افغانستان با چین بوده و تاجیکستان را از پاکستان جدا می‌کند. بخش شرقی جاده از پامیر کوچک عبور می‌کند؛ منطقه‌ای که قرقیزهای پامیر به‌گونه سنتی در آن زندگی می‌کنند.
بر اساس اطلاعات وزارت کار، تامینات اجتماعی و مهاجرت قرقیزستان، حدود یک‌هزار و ۳۰۰ قرقیز در پامیر کوچک و بزرگ افغانستان زندگی می‌کنند. جنگ‌ها، تحولات سیاسی و مهاجرت به کشورهای پاکستان، ترکیه و کانادا، شمار این جامعه را به‌شدت کاهش داده است.
قرقیزستان از سال ۲۰۰۸ به این‌سو، به‌طور منظم هیات‌های امدادی و صحی به این منطقه اعزام کرده است. در اکتوبر ۲۰۲۵، یک هیات به رهبری معاون وزیر، ۷۶۵ تن را معاینه و داروهای دام‌پزشکی توزیع کرد. همچنان کابینه قرقیزستان در اگست ۲۰۲۵ برنامه حمایتی سال‌های ۲۰۲۶ تا ۲۰۲۹ را تصویب کرد.
با این حال، ساخت جاده حضور حکومت افغانستان را در این منطقه تقویت می‌کند. ایجاد واحدهای اداری و کلینیک‌های صحی در واخان و درخواست مقام‌های محلی برای امتداد جاده از بروغیل تا اشکاشم، نشان‌دهنده گسترش نفوذ اداری و امنیتی حکومت افغانستان در منطقه‌ای است که پیش از این دسترسی به آن دشوار بود.
این تحولات برای قرقیزستان نیز اهمیت دارد؛ زیرا جامعه قرقیزهای پامیر تنها مبنای حضور و توجه مشروع بیشکک به واخان محسوب می‌شود. ادامه ارتباط با این جامعه، به قرقیزستان امکان می‌دهد موضوعاتی چون حق استفاده از چراگاه‌ها، رفت‌وآمد آزاد چوپانان و مواشی و دسترسی به کمک‌های بشردوستانه را با کابل و پکن مطرح کند.
همچنین اعزام هیات‌های سالانه، کانال ارتباطی بشردوستانه میان قرقیزستان و افغانستان را حفظ می‌کند؛ بدون آن‌که به معنای به‌رسمیت‌شناختن حکومت طالبان باشد. در صورت بازگشایی گذرگاه وخجیر، این ارتباط می‌تواند از نظر تجاری و ترانزیتی نیز اهمیت پیدا کند.
با این حال، انتقال قرقیزهای پامیر به قرقیزستان یکی از چالش‌های این سیاست است. تا ماه می ۲۰۲۶، تعداد ۱۷۲ قرقیز پامیر در ولسوالی چون‌آلای قرقیزستان زندگی می‌کردند، در حالی که حدود یک‌هزار و ۳۰۰ تن هنوز در افغانستان حضور داشتند. بیشکک باید به خانواده‌هایی که خواهان بازگشت هستند کمک کند، اما هم‌زمان از کسانی که در پامیر باقی می‌مانند نیز حمایت بیشتری به عمل آورد.
نتیجه‌گیری
جاده واخان ساخته شده است، اما هنوز به مسیر تجاری تبدیل نشده است. جاده جغلی، ارتفاع بلند، زمستان و بسته‌بودن مرز همچنان موانع اصلی آن به شمار می‌روند. تغییرات فعلی بیشتر در سطح محلی است؛ حکومت افغانستان اکنون از طریق جاده به پامیر کوچک دسترسی دارد و واحدهای اداری و کلینیک‌های صحی را در آن ایجاد کرده است.
برای قرقیزستان، قرقیزهای پامیر مهم‌ترین پیوند بیشکک با آخرین بخش خاک افغانستان در نزدیکی مرز چین هستند. این ارتباط بر اعزام هیات‌های سالانه، برنامه حمایتی ۲۰۲۶ تا ۲۰۲۹ و تفاهم با کابل استوار است.
اسکان مجدد، نقطه ضعف این سیاست محسوب می‌شود. تا ماه می ۲۰۲۶، تعداد ۱۷۲ قرقیز پامیر در ولسوالی چون‌آلای زندگی می‌کردند، در حالی که حدود یک‌هزار و ۳۰۰ تن در افغانستان باقی مانده بودند. بیشکک باید به خانواده‌هایی که تصمیم به مهاجرت می‌گیرند کمک کند؛ اما اگر می‌خواهد منافع مشروع خود را در واخان حفظ کند، باید در حمایت از کسانی که در آن‌جا باقی می‌مانند سرمایه‌گذاری کند. با گسترش حضور دولت افغانستان در امتداد این جاده، اتخاذ چنین تصمیمی در آینده دشوارتر خواهد شد.
ترجمه‌و‌تلخیص: سیدطاهر مجاب – خبرگزاری دید
منبع: CACI