راز هستهای اسرائیل؛ تاریخچه ابهام استراتژیک
خبرگزاری دید: در سال ۱۹۶۹، ریچارد نیکسون و گلدا مایر به تفاهمی رسیدند که بر اساس آن، اسرائیل سیاست «نه تایید، نه انکار» را حفظ کند و در مقابل، امریکا نیز فشار علنی وارد نکند. این سیاست تا امروز ادامه دارد و به اسرائیل اجازه داده بدون پذیرش رسمی، جایگاه هستهای خود را حفظ کند.
برنامه هستهای اسرائیل یکی از پیچیدهترین و در عین حال مبهمترین موضوعات جیوپولیتیک معاصر است؛ برنامهای که از دهه ۱۹۵۰ آغاز شد و تا امروز در هالهای از «ابهام استراتژیک» باقی مانده است. این پروژه به ابتکار دیوید بنگوریون، نخستوزیر وقت رژیم اسرائیل، شکل گرفت. در صحرای نقب، مجموعهای به نام مرکز تحقیقات هستهای شیمون پرز (دیمونا) ساخته شد که به ستون اصلی این برنامه تبدیل گردید. اگرچه اسرائیل همواره این تاسیسات را یک راکتور تحقیقاتی معرفی کرده، بسیاری از تحلیلگران معتقدند هدف واقعی آن تولید مواد لازم برای سلاح هستهای بودهاست.
فرانسه نقش مهمی در توسعه این برنامه ایفا کرد. در آن زمان، همکاری میان دو کشور تا حدی ناشی از ملاحظات سیاسی و مقابله با نفوذ جمال عبدالناصر، رئیسجمهور مصر، بود. در مقابل، ایالات متحده ابتدا از جزییات پروژه بیاطلاع بود، اما بعدها بازرسیهایی از دیمونا انجام داد. با این حال، این بازرسیها تحت شرایطی انجام شد که بخشهایی از تاسیسات پنهان یا تغییر کاربری داده شده بودند.
بر اساس برآوردها، رژیم اسرائیل تا میانه دهه ۱۹۶۰ به توانایی تولید پلوتونیوم دست یافت و پیش از جنگ ششروزه ۱۹۶۷ به ساخت سلاح هستهای نزدیک شد. در سال ۱۹۷۹ نیز حادثهای موسوم به «ولا» رخ داد که برخی آن را آزمایش مشترک هستهای اسرائیل و آفریقای جنوبی میدانند، هرچند این موضوع هرگز بهطور رسمی تایید نشد.
نقطه عطف در افشای این برنامه، سال ۱۹۸۶ بود؛ زمانی که مردخای وانونو، تکنسین سابق دیمونا، اطلاعات و تصاویر محرمانهای را منتشر کرد. این افشاگری نشان داد که اسرائیل احتمالاً صدها کلاهک هستهای در اختیار دارد. وانونو بهدلیل این اقدام به ۱۸ سال زندان محکوم شد.
در سطح دیپلماتیک، توافقی نانوشته میان اسرائیل و ایالات متحده شکل گرفت. در سال ۱۹۶۹، ریچارد نیکسون و گلدا مایر به تفاهمی رسیدند که بر اساس آن، اسرائیل سیاست «نه تایید، نه انکار» را حفظ کند و در مقابل، امریکا نیز فشار علنی وارد نکند. این سیاست تا امروز ادامه دارد و به اسرائیل اجازه داده بدون پذیرش رسمی، جایگاه هستهای خود را حفظ کند.
در دهههای بعد، شواهدی از حمایت کشورهای غربی نیز آشکار شد؛ از جمله تامین آب سنگین توسط بریتانیا. با وجود تلاشهای سازمان ملل برای وادار کردن اسرائیل به پیوستن به پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای، این کشور همچنان خارج از این چارچوب باقی مانده است.
امروزه تخمین زده میشود اسرائیل حدود ۹۰ کلاهک هستهای و ذخایر قابل توجهی پلوتونیوم در اختیار داشته باشد. همچنین، توانایی پرتاب این تسلیحات از طریق موشکهای بالستیک و زیردریاییها به آن نسبت داده میشود. با این حال، بهدلیل نبود تایید رسمی، هیچیک از این اطلاعات قطعی نیست.
این ابهام، بخشی از راهبرد بازدارندگی اسرائیل محسوب میشود. از یک سو، این کشور بر اصل «اولین استفادهکننده نبودن» تاکید کرده و از سوی دیگر، گزینههایی مانند «گزینه شمشون» را بهعنوان پاسخ در شرایط تهدید وجودی مطرح کرده است.
در نهایت، بسیاری از تحلیلگران معتقدند همین نبود شفافیت، مانعی جدی برای ایجاد منطقهای عاری از سلاحهای کشتار جمعی در خاورمیانه است.
ترجمه و تلخیص: سیدطاهر مجاب – خبرگزاری دید
نویسنده: آنا الینگ
منبع: موندویس – Mondoweiss