رقابت هند و پاکستان برای نفوذ در آسیایمرکزی؛ همگرایی یا تقابل؟
خبرگزاری دید: در ماههای اخیر، افزایش سفرهای رهبران آسیای مرکزی به اسلامآباد توجه دهلی نو را جلب کردهاست. در پاسخ، هند تعاملات دیپلماتیک خود را با کشورهای آسیایمرکزی شامل قرقیزستان، تاجیکستان، ترکمنستان، قزاقستان و ازبیکستان گسترش دادهاست. همزمان، پاکستان با فعالسازی مسیرهای تجاری بدیل از طریق چین و ایران تلاش دارد وابستگی خود به افغانستان را کاهش دهد. با وجود این رقابت، برخی ابتکارات نشاندهنده امکان همکاری میان دو کشور نیز است.
هند سیاست «اتصال به آسیای مرکزی» را برای تقویت روابط سیاسی، اقتصادی و فرهنگی دنبال میکند. تا سال ۲۰۲۵، حجم تجارت هند با پنج کشور آسیای مرکزی به حدود ۲.۵ میلیارد دالر رسیده که تقریباً سه برابر تجارت پاکستان با این منطقه است. هر دو کشور، آسیای مرکزی را از نظر انرژی، منابع معدنی و موقعیت جیوپولیتیکی بسیار مهم میدانند.
افغانستان همچنان محور اصلی رقابت است. پاکستان بهدلیل حمایت تاریخی از طالبان با برخی کشورهای آسیای مرکزی روابط پیچیده دارد، در حالی که هند در دهه ۱۹۹۶ تا ۲۰۰۱ از جبهه متحد ضدطالبان حمایت میکرد و این امر روابطش را با منطقه تقویت نمود. در وضعیت کنونی، پاکستان موضع سختگیرانهتری در برابر طالبان اتخاذ کرده و حتی عملیاتهایی علیه گروههای شبهنظامی در افغانستان انجام دادهاست. در مقابل، هند رویکردی عملگرایانهتر در پیش گرفتهاست.
در سالهای اخیر، پاکستان روابط خود را با برخی کشورهای آسیای مرکزی مانند قرقیزستان، ازبیکستان و قزاقستان بهطور چشمگیر گسترش داده است. سفرهای صدر جباروف، رئیسجمهور قرقیزستان، شوکت میرضیایف، رئیسجمهور ازبیکستان و قاسمجومارت توقایف، رئیسجمهور قزاقستان به اسلامآباد نشاندهنده تقویت همکاریهای اقتصادی و ترانزیتی است.
در پاسخ، هند نیز تعاملاتش را افزایش داده و از پروژههایی مانند واردات یورانیم از قزاقستان و سرمایهگذاری در بخش انرژی تاجیکستان حمایت میکند. همزمان، پاکستان مسیرهای تجاری جدیدی از طریق ایران (گذرگاه گبد–ریمدان) و چین (گذرگاه خنجراب) فعال ساخته است.
از نظر جیوپولیتیکی، پاکستان با دسترسی مستقیم به بندرهای کراچی و گوادر مزیت ترانزیتی برای کشورهای محاط به خشکه دارد. پروژههایی مانند خط آهن ازبیکستان–افغانستان–پاکستان و خط آهن چین–قرقیزستان–ازبیکستان نیز این موقعیت را تقویت میکند. در مقابل، هند برای دور زدن محدودیتهای جغرافیایی به بندر چابهار ایران و دهلیز بینالمللی شمال–جنوب وابسته است، اما تنشهای خاورمیانه این پروژه را با ابهام روبهرو کردهاست.
در بخش پیامدها، کارشناسان معتقدند رقابت هند و پاکستان میتواند به همکاری نیز منجر شود. پروژههایی مانند خط لوله گاز ترکمنستان–افغانستان–پاکستان–هند (TAPI) و پروژه برق CASA-1000 بدون همکاری منطقهای قابل اجرا نیستند. با این حال، تشدید تنش نظامی میان دو کشور میتواند مسیرهای تجاری، انرژی و ثبات منطقهای را بهشدت مختل کند.
در نتیجه، آسیای مرکزی میتواند هم صحنه رقابت و هم بستر همکاری میان هند و پاکستان باشد. با وجود پیشرفت پاکستان در ایجاد مسیرهای بدیل از طریق ایران و چین و تقویت روابط با کشورهای منطقه، و در عین حال چالشهای هند در دسترسی زمینی، آینده نفوذ در آسیای مرکزی همچنان وابسته به تعامل پیچیده جیوپولیتیکی میان این دو قدرت خواهد بود.
ترجمه و تلخیص: سیدطاهر مجاب – خبرگزاری دید
نویسنده: سید فضل حیدر
منبع: موسسه قفقاز-آسیای میانه – CACIanalyst.or