بازگشت روسیه به افغانستان پس از ۳۷ سال

خبرگزاری دید: سه دهه و هفت سال پس از آن‌که اتحاد جماهیر شوروی از آسیای مرکزی و افغانستان عقب‌نشینی کرد، و فقط پنج سال پس از خروج ایالات متحده از افغانستان، روسیه بار دیگر به کابل بازگشته است. این بازگشت در قالب توافقی برای آموزش و تجهیز نیروهای طالبان صورت گرفته‌است.

برخی تحلیل‌گران اکنون این پرسش را مطرح می‌کنند که آیا روسیه در پی احیای همان دغدغه تاریخی قرن هجدهمی خود برای استفاده از افغانستان به‌عنوان ابزاری جهت تاثیرگذاری بر تحولات اوراسیا است یا خیر.

ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه که به مطالعه تاریخ علاقه‌مند است، بدون تردید تجربه تاریخی کشورش در افغانستان را مدنظر داشته‌است. شاید بازگشت مسکو پس از ۳۷ سال با راهبردی تازه همراه باشد؛ راهبردی که هدف آن منحرف ساختن توجه قدرت‌های غربی باشد.

در حال حاضر، ایالات متحده و بریتانیا علاقه چندانی به افغانستان نشان نمی‌دهند. با این حال، دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور امریکا، علاقه ویژه‌ای به پایگاه هوایی بگرام در نزدیکی کابل دارد؛ پایگاهی که در دوران شوروی ساخته شد و امریکایی‌ها آن را توسعه داده و تا ماه آگست ۲۰۲۱ از آن استفاده می‌کردند. ترامپ گفته است که خواهان بازپس‌گیری این پایگاه است تا در صورت نیاز از آن علیه چین استفاده کند.

همان‌گونه که نیروهای شوروی در سال ۱۹۸۹ مجبور به ترک افغانستان شدند، نیروهای امریکایی نیز در سال ۲۰۲۱ این کشور را ترک کردند. ترامپ در میان مقام‌های نظامی‌ای قرار دارد که این خروج را همان‌گونه احساس می‌کنند که افسرانی مانند پوتین، عقب‌نشینی شوروی را نوعی شکست و تحقیر تلقی می‌کردند.

برای دو تن از برجسته‌ترین استراتژیست‌های جیوپولیتیک قرن بیستم امریکا، هنری کیسینجر و زبیگنیو برژینسکی، مساله اصلی به جغرافیا و موقعیت افغانستان در برابر روسیه و چین بازمی‌گشت. از دیدگاه آنان، کنترل امریکا بر افغانستان برای تاثیرگذاری بر آنچه «صفحه شطرنج اوراسیا» در آسیای مرکزی می‌نامیدند، ضروری بود.

از نظر اقتصادی، چین در حال حاضر بزرگ‌ترین سرمایه‌گذار در افغانستان به‌شمار می‌رود. مسکو و پکن که در گروه بریکس نقش مسلط دارند، خواهان آن هستند که کشورهای آسیای مرکزی مانند ترکمنستان و قزاقستان نیز در افغانستان سرمایه‌گذاری کنند.

هرچند طالبان در منطقه‌ای که نسبت به بنیادگرایی مذهبی دیدگاه مثبتی ندارد، هواداران ایدیولوژیک چندانی ندارد، اما روابط منطقه‌ای بیش از هر چیز بر مبنای عمل‌گرایی و واقع‌گرایی سیاسی شکل گرفته است. نه روسیه و نه چین مایل نیستند افغانستان بار دیگر به حوزه نفوذ امریکا بازگردد.

به رسمیت شناختن طالبان از سوی روسیه و همچنین امضای تازه‌ترین توافق دفاعی میان مسکو و کابل، از دید کرملین می‌تواند گامی پیش‌دستانه در برابر واشنگتن در «بازی بزرگ» باشد؛ اصطلاحی که پیتر هاپکیرک در آثار خود به آن اشاره کرده‌است.

بازگشت روسیه به افغانستان، در واقع بازگشت به مسیری است که این کشور طی دو قرن گذشته بارها آن را پیموده است. این‌که آیا تاریخ بار دیگر تکرار خواهد شد یا نه، پرسشی است که تنها زمان به آن پاسخ خواهد داد.

ترجمه و تلخیص: سیدطاهر مجاب – خبرگزاری دید
نویسنده: کمال عالم
منبع: المجله – Almajalla