دید آسیای مرکزی به منازعه افغانستان-پاکستان
خبرگزاری دید: تشدید تنشها میان افغانستان و پاکستان، چشمانداز امنیتی و اقتصادی منطقه را با ابهامهای جدی روبهرو کرده است. جمهوریهای آسیای مرکزی که همواره ثبات افغانستان را بخشی از امنیت ملی و منافع اقتصادی خود دانستهاند، تلاش میکنند در این بحران جانب هیچیک از طرفها را نگیرند. در عین حال، بستهشدن مسیرهای تجاری میان افغانستان و پاکستان، موقعیت تازهای برای کشورهای شمال افغانستان ایجاد کرده و نقش آنان را در اقتصاد افغانستان پررنگتر ساخته است.
جنگ، آرزوهای اتصال منطقهای را تهدید میکند
ادامه درگیریها، پروژههای بزرگ ترانزیتی و انرژی را با خطر جدی مواجه کرده است. طرح خط لوله گاز ترکمنستان–افغانستان–پاکستان–هند (تاپی) و همچنین پروژههای راهآهن میان قزاقستان، افغانستان و پاکستان و نیز مسیر ازبیکستان–افغانستان–پاکستان، همگی به برقراری ثبات میان کابل و اسلامآباد وابستهاند.
در شرایط کنونی، بسیاری از کارشناسان باور دارند که ادامه جنگ، اجرای این طرحها را برای سالها به تعویق خواهد انداخت و هدف آسیای مرکزی برای دسترسی به بندرهای آبهای گرم پاکستان را دشوار میسازد.
افغانستان بهسوی شمال روی میآورد
همزمان با کاهش مبادلات افغانستان با پاکستان و دشوارشدن مسیرهای تجاری از طریق ایران، کشورهای آسیای مرکزی به مهمترین مسیر ارتباط اقتصادی افغانستان با جهان تبدیل شدهاند. این تحول، وابستگی کابل به همسایگان شمالی را افزایش داده است.
ازبیکستان اکنون یکی از بزرگترین شرکای تجاری افغانستان بهشمار میرود و حجم تجارت دو کشور همچنان در حال افزایش است. قزاقستان نیز صادرات گسترده غلات و محصولات کشاورزی به افغانستان دارد و این کشور به یکی از مهمترین بازارهای کالاهای قزاقی تبدیل شده است.
علاوه بر تجارت، بیشتر برق وارداتی افغانستان نیز از کشورهای آسیای مرکزی، بهویژه ازبیکستان و ترکمنستان، تامین میشود. همین مساله باعث شده این کشورها نفوذ اقتصادی بیشتری در افغانستان پیدا کنند و همزمان شرکتهای قزاقستانی و ازبیکی علاقهمند به سرمایهگذاری در بخش معادن افغانستان شوند. این شرایط، جایگاه آسیای مرکزی را در تعامل با حکومت سرپرست افغانستان بیش از گذشته تقویت کرده است.
اهرمهای احتمالی پاکستان در برابر افغانستان
یکی از نگرانیهای اصلی کشورهای آسیای مرکزی، پیامدهای امنیتی ادامه جنگ است. با وجود آنکه حکومت سرپرست افغانستان کنترل بخش بزرگی از گروههای مسلح را در اختیار دارد، اما گروههایی مانند داعش خراسان همچنان تهدیدی جدی برای امنیت منطقه محسوب میشوند.
برخی تحلیلگران احتمال میدهند که در صورت طولانیشدن جنگ، بخشهایی از نهادهای امنیتی پاکستان از برخی گروههای تندرو برای برهم زدن روابط افغانستان و آسیای مرکزی استفاده کنند. چنین اقدامی میتواند با انجام حملات محدود در کشورهای آسیای مرکزی، فضای بیاعتمادی را میان کابل و همسایگان شمالی آن ایجاد کند و روند گسترش همکاریهای اقتصادی را متوقف سازد.
هرچند اجرای چنین سناریویی برای پاکستان نیز هزینههای سیاسی و امنیتی سنگینی خواهد داشت، اما کشورهای آسیای مرکزی این احتمال را نادیده نمیگیرند و همچنان امنیت مرزهای جنوبی خود را مهمترین اولویت میدانند.
چین و روسیه از رویکرد عملگرایانه آسیای مرکزی حمایت میکنند
در کنار کشورهای آسیای مرکزی، چین و روسیه نیز ثبات افغانستان را بخشی از منافع راهبردی خود میدانند. روسیه با به رسمیت شناختن حکومت سرپرست افغانستان، نفوذ سیاسی بیشتری در کابل به دست آورده است؛ در حالی که چین بیشتر بر توسعه تجارت، سرمایهگذاری و پروژههای زیربنایی تمرکز دارد، هرچند نگرانیهای امنیتی سرعت فعالیتهای اقتصادی این کشور را کاهش داده است.
کشورهای آسیای مرکزی نیز سیاستهای خود را با در نظر گرفتن منافع این دو قدرت تنظیم میکنند. برای قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان، ترکمنستان و ازبیکستان، همکاری با مسکو و پکن اهمیت فراوانی دارد و از همین رو تلاش میکنند سیاستی متوازن و محتاطانه در قبال افغانستان دنبال کنند.
همگرایی منافع این کشورها در موضوع افغانستان، موجب شدهاست که مبارزه با افراطگرایی، توسعه تجارت و تقویت اتصال منطقهای به محور اصلی همکاریهای آنان تبدیل شود.
آسیای مرکزی بیش از هر چیز خواهان ثبات است
نگاه کشورهای آسیای مرکزی به منازعه افغانستان و پاکستان بیش از آنکه سیاسی یا ایدیولوژیک باشد، بر پایه منافع اقتصادی و امنیتی است. این کشورها نگراناند که ادامه جنگ، پروژههای بزرگ ترانزیتی، مسیرهای انرژی و برنامههای اتصال منطقهای را که سالها برای آن برنامهریزی کردهاند، با شکست روبهرو سازد.
در عین حال، بحران کنونی فرصت تازهای نیز برای آنان ایجاد کرده است. افزایش وابستگی افغانستان به مسیرهای شمالی، نفوذ اقتصادی و سیاسی آسیای مرکزی را بیشتر کرده و این کشورها را به مهمترین شریک منطقهای کابل تبدیل ساخته است.
با وجود این فرصت، دولتهای آسیای مرکزی ترجیح میدهند از جانبداری آشکار از کابل یا اسلامآباد خودداری کنند و روابط خود را با هر دو طرف حفظ نمایند. از دید آنان، تنها راه تامین منافع بلندمدت منطقه، برقراری ثبات در افغانستان، جلوگیری از گسترش افراطگرایی و تبدیل افغانستان به پل ارتباطی میان آسیای مرکزی و جنوب آسیا است؛ زیرا ادامه جنگ نهتنها اقتصاد منطقه، بلکه امنیت همه همسایگان را با تهدیدهای جدی روبهرو خواهد کرد.
ترجمه و تلخیص: سیدطاهر مجاب – خبرگزاری دید
جورجو کافیرو، نشنل انترست – National Interest