۲۵ سال پس از حملات ۱۱ سپتامبر که افغانستان در آن زمان به سکوی اصلی فعالیت و برنامهریزی القاعده تبدیل شده بود، نگرانیها درباره احتمال بازگشت این کشور به مرکز تروریزم جهانی بار دیگر مطرح شده است. طالبان پس از ۲۰ سال حضور نظامی امریکا و متحدانش در ۲۰۲۱ دوباره قدرت را در دست گرفت و گزارشهای سازمان ملل نیز از حضور اعضای القاعده در افغانستان خبر دادهاند.
با این حال، برخلاف دوران پیش از ۱۱ سپتامبر، تاکنون حملات بزرگ تروریستی در پایتختهای غربی که از افغانستان برنامهریزی شده باشد، رخ نداده است. همین مساله باعث شده کارشناسان درباره سطح واقعی تهدید اختلاف نظر داشته باشند؛ برخی افغانستان را در مسیر بازگشت به گذشته میدانند و برخی معتقدند شرایط امروز با سالهای پیش از ۱۱ سپتامبر تفاوت اساسی دارد.
پس از حملات ۱۱ سپتامبر، امریکا از نیروهای ضدطالبان حمایت کرد تا این گروه را از قدرت کنار زده و رهبران القاعده را در افغانستان هدف قرار دهد. این اقدام سرانجام به جنگی ۲۰ ساله با هزینههای سنگین انسانی و مالی انجامید. در سال ۲۰۲۰ نیز دولت دونالد ترامپ با طالبان توافق کرد که نیروهای خارجی از افغانستان خارج شوند و طالبان اجازه ندهد اعضا یا گروههایی مانند القاعده از خاک افغانستان برای تهدید امریکا و متحدانش استفاده کنند.
پس از خروج نیروهای خارجی در سال ۲۰۲۱، گزارشهای سازمان ملل از بازگشت اعضای القاعده به افغانستان حکایت داشته است. برخی مقامهای پیشین امریکایی معتقدند روابط میان طالبان و القاعده همچنان تهدید جدی است. همزمان، گروههایی مانند تحریک طالبان پاکستان و داعش نیز در افغانستان فعالاند و برخی از آنان حملاتی را در داخل افغانستان و پاکستان انجام دادهاند.
با وجود این نگرانیها، گروهی از کارشناسان خواستار احتیاط در مقایسه افغانستان امروز با افغانستان پیش از ۱۱ سپتامبر هستند. آنان تاکید میکنند که طالبان امروز تجربه مستقیم ۱۱ سپتامبر و پیامدهای آن را پشت سر گذاشته است و همین تجربه میتواند باعث شود رهبران این گروه فعالیت اعضای القاعده را با حساسیت بیشتری زیر نظر داشته باشند.
جاناتان شرودن، پژوهشگر ارشد مرکز CNA، میگوید یکی از تفاوتهای مهم امروز با دوران پیش از ۱۱ سپتامبر همین تجربه طالبان از پیامدهای حملات آن زمان است. به باور او، اگر هدف مقابله با فعالترین شاخههای القاعده باشد، اکنون تمرکز اصلی باید بر آفریقا باشد؛ جایی که گروههایی مانند الشباب و شاخههای القاعده در غرب آفریقا از فعالترین و خشنترین گروههای تروریستی به شمار میروند.
کارتر مالکیسیان، کارشناس پیشین وزارت دفاع امریکا نیز بهتازگی نوشته است که نبود حملات تروریستی بزرگ در پنج سال حکومت طالبان میتواند نشانه تغییر شرایط افغانستان باشد. او در عین حال اذعان میکند که اطلاعات امریکا درباره افغانستان بسیار محدودتر از گذشته شده و واشنگتن توان نظارت خود بر مناطق دورافتاده، روستاهای کوهستانی و حتی برخی شهرهای افغانستان را از دست داده است.
نبود حمله امریکا در افغانستان از زمان کشتهشدن ایمنالظواهری، رهبر القاعده، در کابل در سال ۲۰۲۲ نیز قابل توجه است. شرودن میگوید این وضعیت میتواند دو معنا داشته باشد: یا امریکا اطلاعات کافی برای شناسایی اهداف مهم تروریستی در افغانستان ندارد، یا اینکه در افغانستان امروز دیگر اهدافی با اهمیت و ارزش عملیاتی مشابه گذشته وجود ندارد.
در مجموع، افغانستان همچنان محل حضور گروههای تروریستی و منبع نگرانی امنیتی است؛ اما شواهد موجود نشان نمیدهد که این کشور به همان شکل دوران پیش از ۱۱ سپتامبر به مرکز طراحی حملات تروریستی جهانی تبدیل شده باشد. در عین حال، کاهش توان نظارتی امریکا و محدود بودن اطلاعات درباره فعالیتهای پنهانی گروهها، ارزیابی دقیق خطر را دشوار کرده است. از این رو، افغانستان نه الزاماً «تهدید بازگشته به گذشته»، بلکه همچنان خطر بالقوه است که نمیتوان آن را نادیده گرفت.
نویسنده و مترجم: سیدطاهر مجاب – خبرگزاری دید
REF RL