خبرگزاری دید: گروه داعش خراسان (ISKP) در حال توسعه شبکه‌های فرامرزی خود است؛ روندی که ارزیابی تهدید این گروه برای آسیای مرکزی را پیچیده‌تر کرده است. این گروه همچنان جاه‌طلبی‌های ارضی خود را نیز حفظ کرده است.
یکی از روش‌های معمول برای ارزیابی این تهدید، تمرکز بر نقشه است: وضعیت ولایت‌های شمالی افغانستان، نزدیکی آن‌ها به مرزهای تاجیکستان، ازبیکستان و ترکمنستان، شمار جنگجویان و احتمال نفوذ آنان به کشورهای همسایه. با این حال، فقط نگاه به مرزهای افغانستان دیگر برای درک ابعاد این تهدید کافی نیست.
گزارش‌های سازمان ملل نشان می‌دهد که فعالیت گروه‌های تروریستی در افغانستان همچنان تهدیدی پایدار برای کشورهای همسایه و آسیای مرکزی است. داعش خراسان نیز به سمت شمال افغانستان حرکت کرده و در پی عملیات طالبان و پاکستان، با ضربات جدی روبه‌رو شده، اما همزمان تلاش کرده است شبکه‌های خود را بازسازی کند.
شبکه‌های قدیمی و ساختارهای جدید
بعد آسیای مرکزی داعش خراسان پدیده‌ای تازه نیست. پیش از ظهور این گروه، سازمان‌هایی مانند جنبش اسلامی ازبیکستان در منطقه افغانستان و پاکستان فعالیت داشتند و در مقاطع مختلف با القاعده و طالبان ارتباط داشتند.
در ۲۰۱۵، بخشی از جنبش اسلامی ازبیکستان با داعش بیعت کرد. پژوهشگران همچنین به نقش زیرساخت تبلیغاتی به زبان ازبیکی در تلاش داعش خراسان برای دسترسی به مخاطبان آسیای مرکزی اشاره کرده‌اند.
با این حال، سازمان‌های مسلح قدیمی آسیای مرکزی به‌طور کامل در داعش خراسان ادغام نشده‌اند. شبکه‌های موجود همچنان پراکنده‌اند و افراد و گروه‌ها وابستگی‌های متفاوتی دارند. سازمان ملل نیز از حضور شهروندان آسیای مرکزی در صفوف داعش خراسان و تلاش این گروه برای فعالیت در خارج از افغانستان گزارش داده است.
تبلیغات به معنای حمایت گسترده نیست
داعش خراسان در تبلیغات خود توجه قابل‌توجهی به مخاطبان آسیای مرکزی دارد و مطالبی به زبان‌های ازبیکی و تاجیکی منتشر می‌کند. با این حال، وجود چنین تبلیغاتی به‌تنهایی نشان‌دهنده میزان حمایت واقعی از این گروه یا توانایی‌اش برای بسیج گسترده در آسیای مرکزی نیست.
برخی پژوهش‌ها نشان می‌دهد که در گذشته هزاران نفر از آسیای مرکزی برای پیوستن به گروه‌های مسلح به سوریه و عراق رفتند، اما شواهدی از بسیج جدید در همان مقیاس وجود ندارد.
تهدید فراتر از مرزها
بخش مهمی از روند افراط‌گرایی نیز در خارج از آسیای مرکزی شکل گرفته است. مهاجران و جوامع مهاجر در کشورهای دیگر می‌توانند با شبکه‌های فراملی ارتباط پیدا کنند، اما وضعیت مهاجرت به‌خودی‌خود نشانه افراط‌گرایی نیست.
گزارش فبروری ۲۰۲۶ سازمان ملل تاکید می‌کند که آسیای مرکزی همچنان یکی از محورهای مهم توجه داعش خراسان است و این گروه برای دستیابی به قلمرو در این منطقه نیز بلندپروازی دارد. بنابراین، توصیف تحول داعش خراسان به‌عنوان گذار کامل از جاه‌طلبی ارضی به فعالیت صرف شبکه‌ای، زودهنگام است.
افغانستان همچنان میدان اصلی فعالیت داعش خراسان است و نزدیکی این کشور به آسیای مرکزی یک عامل مهم امنیتی باقی می‌ماند. اما امنیت مرزی به‌تنهایی نمی‌تواند تمام ابعاد این تهدید را پوشش دهد. ارتباطات دیجیتال، جابه‌جایی فرامرزی، ارتباط میان افراد در کشورهای مختلف و پیوندهایی که در درگیری‌های گذشته شکل گرفته‌اند، به شبکه‌های افراطی اجازه می‌دهند بسیار دورتر از پایگاه جغرافیایی اصلی خود فعالیت کنند.
بر اساس شواهد موجود، توصیف آسیای مرکزی به‌عنوان «جبهه آینده» یا «کانون افراط‌گرایی گسترده» داعش خراسان قابل توجیه نیست. با این حال، این منطقه و برخی افراد برخاسته از آن همچنان در فعالیت‌ها و اهداف این گروه جایگاه دارند.
در نتیجه، فاصله جغرافیایی از مرز افغانستان، بیش از گذشته نمی‌تواند معیار دقیقی برای سنجش فاصله از تهدید باشد.
ترجمه و تلخیص: سیدطاهر مجاب – خبرگزاری دید
منبع: تایمز آف سنترال آسیا – TCA