نگاهی به زلزله‌های ویرانگر افغانستان؛ فجایع طبیعی بر بستر گسل‌های فعال و شکننده
خبرگزاری دید: کشور افغانستان به دلیل موقعیت استثنایی جغرافیایی و زمین‌شناختی خود در پهنه تلاقی آسیای جنوبی و مرکزی، همواره یکی از پرخطرترین و آسیب‌پذیرترین مناطق جهان در برابر بلایای طبیعی، به‌ویژه زمین‌لرزه‌های سهمگین بوده است.
وقوع زلزله های افغانستان طی دهه‌های اخیر همواره با فجایع انسانی تکان‌دهنده، نابودی کامل روستاهای کوهستانی، پدیده رانش زمین و خسارات اقتصادی بی‌شمار همراه بوده است. گویی مردم این سرزمین رنج‌کشیده، علاوه بر بحران‌های عمیق ساختاری، سیاسی و اقتصادی، ناگزیرند به‌صورت دائمی در بیم و امید همزیستی با گسل‌های خروشان و خفته در اعماق پوسته زیر پای خود زندگی کنند.
وقوع زمین لرزه های مرگبار افغانستان منحصر به یک ولایت یا جغرافیای خاص نیست؛ از ارتفاعات سر به فلک کشیده هندوکش و بدخشان در شمال‌شرق گرفته تا دشت‌های غربی هرات و ارتفاعات شرقی پکتیکا، خوست و ننگرهار، همگی در طول تاریخ، شوک‌های لرزه‌ای هولناکی را تجربه کرده‌اند. در این مقاله به بررسی زمین لرزه های مهیب در افغانستان، تبیین دقیق علل زمین‌شناختی و تکتونیکی زلزله‌خیزی، بازخوانی مشروح تاریخچه زلزله های شدید در افغانستان، ارزیابی ریشه‌ای دلایل تلفات فاجعه‌بار و ارائه راهکارهای عملی پیشگیرانه می‌پردازیم.
علل زمین‌شناختی؛ چرا افغانستان کشوری فوق‌العاده زلزله‌خیز است؟
برای درک چرایی وقوع پیاپی زمین‌لرزه ویرانگر در افغانستان، باید به ساختار اعماق پوسته زمین در این منطقه نگاهی کاملاً علمی و تکتونیکی داشته باشیم. افغانستان دقیقاً بر روی منطقه تصادم، فشردگی و گسستگی پیچیده صفحه‌های اصلی پوسته زمین جای گرفته است که آن را به یکی از فعال‌ترین کمربندهای لرزه‌ای قاره آسیا تبدیل می‌کند.
عوامل اصلی و زیربنایی این زلزله‌خیزی عبارتند از:
- تصادم مداوم صفحات هندوستان و اوراسیا: صفحه تکتونیکی شبه‌قاره هند با سرعتی مستمر (حدود ۴ تا ۵ سانتی‌متر در سال) به سمت شمال در حال حرکت است و به صفحه عظیم اوراسیا (یوروشیا) فشار وارد می‌کند. این برخورد عظمت‌پیکر، عامل اصلی چین‌خوردگی پوسته زمین، پیدایش رشته‌کوه‌های مرتفع هندوکش، پامیر و بابا و ذخیره‌سازی حجم فوق‌العاده‌ای از انرژی الاستیک در اعماق زمین است.
- شبکه پیچیده اَبَرگسل‌های فعال: فلات افغانستان توسط خطوط گسلی بسیار فعال و عمیق شکافته شده است؛ از جمله «گسل چمن» در جنوب‌شرق (که یکی از بزرگ‌ترین گسل‌های امتدادغزش جهان است و به موازات مرز پاکستان قرار دارد)، سیستم گسلی هریرود در غرب و گسل‌های متعددی که در اعماق کمربند هندوکش، بدخشان و بغلان تنش‌زایی می‌کنند.
- تفاوت در عمق کانونی زلزله‌ها: در مناطق شمالی و مرکزی (به‌ویژه جبال هندوکش)، زلزله‌ها غالباً دارای کانون عمیق (بیش از ۱۰۰ تا ۲۰۰ کیلومتر) هستند که معمولاً به دلیل فرورفتگی پوسته رخ می‌دهند و انرژی آن‌ها در سطح وسیع‌تری پخش می‌شود. اما در مناطق شرقی (پکتیکا، خوست) و غربی (هرات)، کانون زلزله‌ها بسیار کم‌عمق (زیر ۱۰ تا ۱۵ کیلومتر) است. این کم‌عمق بودن کانون، موجب تمرکز مستقیم انرژی مخرب بر روی لایه‌های سطحی زمین و شدت بالای تخریب سازه‌ها می‌گردد.
بررسی زلزله های شدید افغانستان از گذشته تا به امروز
مرور تاریخچه زلزله های شدید در افغانستان نشان می‌دهد که این جغرافیا در طول سده گذشته، بارها شاهد فجایع انسانی سنگینی بوده است که بازخوانی آن‌ها عمق نیاز این کشور به مقاوم‌سازی را آشکار می‌سازد:
۱. فجایع مرگبار شمال‌شرق؛ تخار و بغلان (سال‌های ۱۹۹۸ تا ۲۰۰۲ میلادی / ۱۳۷۶ تا ۱۳۸۱ خورشیدی)
در فوریه و می سال ۱۹۹۸ میلادی (دلو ۱۳۷۶ و جوزا ۱۳۷۷ خورشیدی)، دو زلزله بسیار قدرتمند به بزرگی ۵٫۹ و ۶٫۶ ریشتر ولایت‌های کوهستانی تخار و بدخشان را در نوردید. این حوادث شوم به دلیل رانش زمین و تخریب روستاهای سنگ و گلی، جان بیش از ۹۰۰۰ نفر را گرفت و ده‌ها هزار تن را بی‌خانمان کرد. چند سال بعد، در مارس ۲۰۰۲ میلادی (حمل۱۳۸۱ خورشیدی)، زمین‌لرزه‌ای دیگر شهر «نهرین» در ولایت بغلان را تکان داد و بیش از ۱۰کشته بر جای گذاشت.
۲. زلزله قدرتمند هندوکش (اکتبر ۲۰۱۵ میلادی / عقرب۱۳۹۴ خورشیدی)
در اکتبر ۲۰۱۵ میلادی (عقرب ۱۳۹۴ خورشیدی)، زمین‌لرزه‌ای مهیب به بزرگی ۷٫۵ ریشتر با کانون عمیق در ارتفاعات هندوکش به وقوع پیوست که امواج لرزه‌ای آن علاوه بر افغانستان، کشورهای پاکستان، هند و تاجیکستان را نیز به شدت لرزاند. با وجود عمق زیاد کانون، به دلیل شدت فوق‌العاده انرژی آزادشده، بیش از ۲۸۰ نفر در منطقه جان باختند و هزاران ساختمان دچار آسیب‌های زیربنایی شدند.
۳. زلزله ناگهانی و کم‌عمق پکتیکا و خوست (ژوئن ۲۰۲۲ میلادی / سرطان ۱۴۰۱ خورشیدی)
در بامداد ۲۲ ژوئن ۲۰۲۲ میلادی (۱ سرطان ۱۴۰۱ خورشیدی)، زمین‌لرزه‌ای به بزرگی ۶٫۱ ریشتر در عمق بسیار کم ۱۰ کیلومتری، ولایت‌های شرقی پکتیکا و خوست را ویران کرد. ولسوالی‌های «گیان» و «برمل» به کانون فاجعه بدل شدند و بیش از ۱۰کشته و ۱۵۰۰ زخمی بر جای ماند. عدم دسترسی سریع به این مناطق کوهستانی، ابعاد فاجعه را دوچندان کرد.
۴. سلسله زلزله‌های پیاپی و ویرانگر هرات (اکتبر ۲۰۲۳ میلادی / میزان ۱۴۰۲ خورشیدی)
یکی از نادرترین و هولناک‌ترین اتفاقات زمین‌شناختی معاصر در اکتبر ۲۰۲۳ میلادی (میزان ۱۴۰۲ خورشیدی) در ولایت هرات رخ داد. طی چند روز متوالی، چندین زمین‌لرزه پیاپی با بزرگی ۶٫۳ ریشتر مناطق «زنده‌جان» و حومه هرات را کوبید.
این رخداد منجر به جان‌باختن بیش از ۱۴۰۰ نفر، تخریب صددرصدی ده‌ها روستا و آوارگی ده‌ها هزار تن شد. نشر عکس‌هایی از زلزله افغانستان در آن ایام، تصاویری تلخ و جانکاه از مدفون شدن روستاهای کامل زیر آوار خشت و گل و آوارگی مردم در بیابان‌های سرد را به سراسر جهان مخابره کرد.
چرا زلزله در افغانستان این‌قدر فاجعه‌بار و ویرانگر است؟
هنگامی که بزرگی یک زلزله (مثلاً ۶ ریشتر) را در افغانستان با کشورهای پیشرفته و زلزله‌خیزی همچون ژاپن یا شیلی مقایسه می‌کنیم، متوجه می‌شویم که حجم تلفات انسانی و تخریب در افغانستان بسیار نامتناسب و سهمگین‌تر است. دلایل اصلی و ریشه‌ای این آسیب‌پذیری بالا عبارتند از:
- سبک معماری سنتی و غیرمقاوم (سقف‌های گلی و سنگین): بیش از ۸۰ درصد بافت مسکونی در مناطق روستایی افغانستان از خشت خام، سنگ‌های لاشه بدون ملات استاندارد و سقف‌های بسیار سنگین چوبی و گلی ساخته شده‌اند. این سازه‌ها هیچ‌گونه کلاف‌بندی، آرماتوربندی یا مقاومت لرزه‌ای ندارند و با نخستین فروپاشی، ساکنان را در زیر آوارهای خفه کننده محبوس می‌کنند.
- عمق بسیار کم کانون زلزله‌ها: اکثر زلزله‌های اخیر در مناطقی مانند پکتیکا و هرات در عمق کمتر از ۱۰ کیلومتری رخ داده‌اند که باعث می‌شود کانون آزادسازی انرژی مستقیماً تحت فشار سازه‌های روگاهی باشد.
- توپوگرافی کوهستانی و رانش زمین: بسیاری از روستاهای مناطق شرقی و شمالی در دامنه‌های شیپ‌دار کوهستانی واقع شده‌اند. وقوع زلزله موجب ریزش سنگ‌ها، رانش زمین و مسدود شدن کامل جاده‌های ارتباطی می‌شود که عملیات امدادرسانی را در ساعات اولیه متوقف می‌کند.
- کمبود شدید زیرساخت‌های امداد و نجات و امکانات پزشکی: عدم وجود تجهیزات پیشرفته زنده یاب، فقدان هلیکوپترهای کافی برای تخلیه مصدومان و کمبود بیمارستان‌های صحرایی و مجهز در ولایات دوردست، باعث جان‌باختن بسیاری از مصدومان زیر آوار مانده به دلیل خونریزی می‌شود.
- زمان وقوع و ساختار خانوار: وقوع اکثر زمین‌لرزه‌ها در ساعات پایانی شب یا بامداد، در کنار سبک زندگی سنتی و جمعیت بالای افراد در یک خانه، موجب افزایش ناگهانی تعداد قربانیان در یک خانواده می‌شود.
جدول جامع مشخصات شدیدترین زمین‌لرزه‌های معاصر افغانستان
| تاریخ / سال وقوع | منطقه و ولایت کانون زلزله | بزرگی (مقیاس ریشتر) | عمق کانون (کیلومتر) | تخمین تعداد قربانیان | وضعیت اصلی خسارات و پیامدها |
| فوریه و می ۱۹۹۸ | تخار و بدخشان | ۵.۹ تا ۶.۶ | کم‌عمق | بیش از ۹,۰۰۰ نفر | تخریب کامل ده‌ها روستا و رانش شدید زمین |
| مارس ۲۰۰۲ | نهرین (بغلان) | ۶.۱ | حدود ۱۰ | حدود ۱,۰۰۰ نفر | نابودی بافت مسکونی سنتی منطقه |
| اکتبر ۲۰۱۵ | رشته‌کوه هندوکش | ۷.۵ | بیش از ۲۰۰ (عمیق) | ~ ۲۸۰ نفر (در کل منطقه) | آسیب به سازه‌ها در چند کشور همسایه |
| ژوئن ۲۰۲۲ | پکتیکا و خوست | ۶.۱ | ۱۰ ( کم عمق) | بیش از ۱,۰۰۰ نفر | تسویه‌حساب کامل ولسوالی گیان و برمل |
| اکتبر ۲۰۲۳ | هرات (زنده‌جان) | ۶.۳ (چندین زمین‌لرزه) | کم‌عمق | بیش از ۱,۴۰۰ نفر | ویرانی ۱۰۰٪ ده‌ها روستا و آوارگی گسترده |
راهکارها و ضرورت‌های کاهش آسیب‌پذیری در برابر زمین‌لرزه
حرکت گسل‌ها و تکان‌های زمین‌پویا را نمی‌توان متوقف کرد، اما با اتخاذ تدابیر علمی و مدیریتی می‌توان حجم تلفات انسانی و خسارات اقتصادی را به حداقل ممکن رساند. راهکارهای حیاتی برای کشور افغانستان عبارتند از:
۱. آموزش و ترویج بومی مقاوم‌سازی: تدوین استانداردهای ساده و ارزان‌قیمت برای ساخت‌وسازهای روستایی؛ مانند استفاده از کلاف‌های چوبی و فلزی افقی، بهسازی خشت‌ها و جلوگیری از ساخت سقف‌های خاکی و سنگین.
۲. تقویت سازمان‌های مدیریت بحران محلی: تجهیز گروه‌های امدادی بومی به ابزارهای زنده یاب، ماشین‌آلات آواربرداری و آموزش تیم‌های واکنش سریع در سطح ولسوالی‌ها.
۳. پهنه‌بندی خطرات و عدم ساخت‌وساز روی گسل‌ها: شناسایی دقیق حریم گسل‌های فعال و جلوگیری از احداث روستاها در مناطق مستعد رانش کوه.
۴. آموزش همگانی مردم: اجرای مانورها و برنامه‌های آگاهی‌بخشی در مدارس، مساجد و رسانه‌ها برای پناه‌گیری صحیح هنگام وقوع لرزش‌های اولیه.
جمع‌بندی مقاله
بررسی دقیق زلزله های افغانستان نشان می‌دهد که زمین‌لرزه یک واقعیت اجتناب‌ناپذیر در جغرافیای این کشور است. فجایع تلخ تاریخی از بدخشان تا پکتیکا و هرات، پیامی روشن دارند: «زلزله انسان‌ها را نمی‌کشد، بلکه سازه‌های غیرمقاوم و عدم آمادگی باعث فاجعه می‌شود.»
تنها با حرکت به سمت مقاوم‌سازی پیشگیرانه، مدیریت دانش‌محور مخاطرات و تقویت زیرساخت‌های امدادرسانی است که می‌توان امیدوار بود تا در این کشور زلزله‌خیز، تکان‌های آینده زمین به قیمت سوزاندن جان هزاران انسان بیگناه تمام نشود.
گزارش‌نویس: زهرا حسینی – خبرگزاری دید