بن‌بست اجماع منطقه‌ای درباره افغانستان
خبرگزاری دید: نشست هشتم فرمت مسکو درباره افغانستان، در پنجم اکتوبر ۲۰۲۶ با حضور نمایندگان ده کشور منطقه در روسیه برگزار شد؛ اما اختلافات میان کابل و اسلام‌آباد مانع صدور بیانیه مشترک شد. این ناکامی بار دیگر محدودیت‌های تلاش‌های منطقه‌ای برای ایجاد اجماع درباره افغانستان را آشکار کرد.
در این نشست، نمایندگان چین، هند، ایران، پاکستان، قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان و ازبیکستان، در کنار هیات افغانستان به ریاست امیرخان متقی، وزیر خارجه طالبان، حضور داشتند. بلاروس و مصر نیز به‌عنوان مهمان شرکت کردند.
فرمت مسکو در سال ۲۰۱۶ با ابتکار روسیه و با مشارکت چین و پاکستان شکل گرفت و از سال ۲۰۱۷ با پیوستن کشورهای بیشتر گسترش یافت. هدف این سازوکار، فراهم‌کردن بستری برای گفت‌وگوی قدرت‌های منطقه‌ای درباره وضعیت افغانستان، نگرانی‌های امنیتی و راه‌های هماهنگی سیاست‌ها در قبال این کشور بوده است.
با این حال، اختلافات میان اعضا همواره مانع دستیابی به توافق‌های عملی شده است. در نشست امسال، به گفته ضمیر کابلوف، نماینده ویژه رییس‌جمهوری روسیه در امور افغانستان، اختلاف میان کابل و اسلام‌آباد عامل اصلی ناکامی در صدور بیانیه مشترک بود. هیأت طالبان با بخش‌هایی از پیش‌نویس بیانیه که به تهدیدهای تروریستی مرتبط با افغانستان اشاره داشت، مخالفت کرد. کابل معتقد بود که با تغییر روابط افغانستان و پاکستان، چنین اشاره‌هایی دیگر قابل پذیرش نیست؛ در حالی که مسکو انتظار داشت متن مورد توافق همه شرکت‌کنندگان قرار گیرد.
اختلافات امنیتی و تنش‌های مرزی
رویارویی افغانستان و پاکستان مهم‌ترین عامل تنش در نشست امسال بود. محمد صادق، نماینده ویژه پاکستان در امور افغانستان، طالبان را به ارتباط با گروه‌های تروریستی متهم کرد و مدعی شد که این گروه‌ها در خاک افغانستان فعالیت می‌کنند.
در مقابل، امیرخان متقی حکومت نظامی حاکم بر سیاست پاکستان را فاقد مشروعیت سیاسی خواند و اسلام‌آباد را به استفاده از اعضای شاخه خراسان داعش برای به‌چالش‌کشیدن امنیت افغانستان متهم کرد.
تنش‌ها در مرز دو کشور نیز ادامه دارد. پاکستان در اوایل اکتوبر بخش‌هایی از ولایت‌های کنر و هلمند را هدف حملات هوایی قرار داد و این حملات را بخشی از عملیات علیه پایگاه‌های تروریستی خواند؛ اما کابل اعلام کرد که در این حملات غیرنظامیان کشته شده‌اند. چند روز پس از نشست فرمت مسکو نیز درگیری‌های مرزی در منطقه کرم ایالت خیبرپختونخوا از سر گرفته شد.
در کنار این تنش‌ها، وضعیت مرز افغانستان با تاجیکستان نیز نگران‌کننده است. مقام‌های سازمان پیمان امنیت جمعی وضعیت این مرز را پیچیده توصیف کرده و از تجمع گروه‌های مسلح و حملات پراکنده به خاک تاجیکستان خبر داده‌اند. روسیه در این زمینه با چالش حفظ روابط خود با تاجیکستان، متحدش در این سازمان، و مناسبات رو به گسترش با طالبان روبه‌رو است.
تعمیق روابط مسکو و طالبان
در حالی که طالبان با برخی همسایگان خود اختلافات جدی دارد، روابط این گروه با روسیه در سال‌های اخیر گسترش یافته است. مسکو پس از حذف طالبان از فهرست سازمان‌های تروریستی و به‌رسمیت‌شناختن حکومت آن، زمینه همکاری‌های سیاسی، امنیتی و اقتصادی گسترده‌تری را فراهم کرده است.
نگرانی از تهدیدهای امنیتی، رقابت با امریکا و منافع اقتصادی از عوامل اصلی این رویکرد روسیه به شمار می‌روند. مسکو طالبان را شریکی برای مقابله با داعش خراسان می‌داند؛ گروهی که به باور نهادهای امنیتی روسیه، شهروندان کشورهای آسیای مرکزی و کارگران مهاجر در روسیه را جذب می‌کند.
روسیه در ماه می ۲۰۲۶ توافقی نظامی ـ تخنیکی با کابل امضا کرد که بر ترمیم و بازسازی تجهیزات نظامی ساخت شوروی و روسیه متمرکز است و می‌تواند زمینه قراردادهای تسلیحاتی آینده را فراهم کند.
در بخش اقتصادی نیز روابط دو طرف گسترش یافته است. تجارت دوجانبه در هفت ماه نخست سال ۲۰۲۶ نزدیک به دوونیم برابر افزایش یافت. روسیه علاوه بر توجه به بازار افغانستان برای صادرات انرژی و محصولات زراعتی، به نقش این کشور در مسیرهای ترانزیتی منطقه‌ای، از جمله راه‌آهن ترانس‌افغان و خط لوله گاز تاپی، علاقه‌مند است.
نتیجه‌گیری
ناکامی فرمت مسکو در صدور بیانیه مشترک نشان می‌دهد که این سازوکار، با وجود یک دهه فعالیت، هنوز نتوانسته است به هدف اصلی خود، یعنی ایجاد اجماع منطقه‌ای درباره حل‌وفصل مسایل افغانستان، دست یابد. اختلافات امنیتی و سیاسی میان کشورهای منطقه، به‌ویژه تنش‌های کابل و اسلام‌آباد، همچنان مانع شکل‌گیری یک رویکرد مشترک است.
با این حال، انتظار می‌رود فرمت مسکو به‌عنوان یکی از معدود بسترهای گفت‌وگو میان رقیبان و شرکای منطقه‌ای به فعالیت خود ادامه دهد. این نشست، هرچند دستاوردهای محدودی داشته و با اختلافات عمیق روبه‌رو است، اما همچنان امکان تبادل دیدگاه‌ها و پیگیری تعاملات دوجانبه و چندجانبه درباره افغانستان را فراهم می‌کند. با این همه، دستیابی به اجماع پایدار منطقه‌ای همچنان دور از دسترس به نظر می‌رسد.
ترجمه و تلخیص: سیدطاهر مجاب – خبرگزاری دید
منبع: بنیاد تحقیقاتی دیدبان – ORF