جنسیت، جغرافیا و چانه‌زنی‌های سیاسی؛ رقابت برای انتخاب دبیرکل آینده سازمان ملل
خبرگزاری دید: انتخاب دهمین دبیرکل سازمان ملل متحد، که قرار است در جنوری ۲۰۲۷ کار خود را آغاز کند، می‌تواند بر دیپلماسی جهانی، نحوه رسیدگی به بحران‌های سراسر جهان و مسیر آینده نظام چندجانبه‌گرایی در دهه پیش‌رو تاثیر بگذارد.
در آستانه این روند که اکنون آغاز شده است، چند پرسش اساسی مطرح می‌شود:
– دبیرکل آینده سازمان ملل از کدام کشور خواهد بود؟
– آیا برای نخستین بار در تاریخ این سازمان، یک زن به مقام دبیرکلی خواهد رسید؟
– پنج عضو دایمی شورای امنیت چگونه بر اختلافات سیاسی خود در جهانی که بیش از پیش دچار شکاف و چنددستگی شده است، غلبه خواهند کرد؟
دبیرکل آینده سازمان ملل چه زمانی انتخاب می‌شود؟
دوره ماموریت آنتونیو گوترش، دبیرکل کنونی سازمان ملل متحد، در ۳۱ دسمبر ۲۰۲۶ به پایان می‌رسد؛ بنابراین، انتظار می‌رود دبیرکل جدید از اول جنوری ۲۰۲۷ رسماً کار خود را آغاز کند.
روند انتخاب دبیرکل جدید از پیش آغاز شده و مراحل آن به شرح زیر است:
نوامبر ۲۰۲۵: از کشورهای عضو سازمان ملل دعوت شد تا نامزدهای مورد نظر خود را تا اول اپریل ۲۰۲۶ معرفی کنند.
۲۱ و ۲۲ اپریل ۲۰۲۶: نامزدها در نشست‌هایی موسوم به «گفت‌وگوهای تعاملی» که به‌صورت تلویزیونی پخش شد، در برابر کشورهای عضو سازمان ملل و نمایندگان جامعه مدنی به پرسش‌ها پاسخ دادند. این نشست‌ها در تالار شورای قیمومیت سازمان ملل برگزار شد.
اواخر جولای ۲۰۲۶: شورای امنیت ۱۵ عضوی سازمان ملل، نامزدها را در نشست‌های غیرعلنی بررسی می‌کند.
اواخر سال ۲۰۲۶: مجمع عمومی سازمان ملل انتصاب دبیرکل جدید را به‌صورت رسمی نهایی می‌کند.
با این حال، در عمل، تصمیم نهایی معمولاً در فاصله ماه‌های آگست تا اکتوبر گرفته می‌شود.
نامزدهای دبیرکلی سازمان ملل چه کسانی هستند؟
فهرست نامزدهای این مقام معمولاً شامل دیپلمات‌ها، نخست‌وزیران، مقام‌های باسابقه سازمان ملل و چهره‌های ارشد بین‌المللی می‌شود.
تاکنون ۱۰ نامزد معرفی شده‌اند که سه تن از آنان نامزدی خود را پس گرفته‌اند.
فهرست نامزدها به شرح زیر است:
۱\. ایوون آ-باکی (Ivonne A-Baki) — اکوادور
۲\. میشل باشله (Michelle Bachelet) — شیلی؛ نامزدی خود را پس گرفته است.
۳\. ماریا فرنندا اسپینوسا (María Fernanda Espinosa) — اکوادور
۴\. ویرجینیا گامبا (Virginia Gamba) — آرجانتین؛ نامزدی خود را پس گرفته است.
۵\. رافائل گروسی (Rafael Grossi) — آرجانتین
۶\. ربکا گرینسپن (Rebeca Grynspan) — کاستاریکا
۷\. لانا زکی نسیبه (Lana Zaki Nusseibeh) — امارات متحده عربی
۸\. اولارا اوتونو (Olara Otunnu) — اوگاندا
۹\. کارولین رودریگز بیرکت (Carolyn Rodrigues Birkett) — گویان
۱۰\. ماکی سال (Macky Sall) — سنگال؛ نامزدی خود را پس گرفته است.
روند نامزدی چگونه انجام می‌شود؟
برای نامزدی در سمت دبیرکلی سازمان ملل، رعایت چند شرط اساسی الزامی است:
– نامزد باید از سوی دست‌کم یک کشور عضو سازمان ملل معرفی شود.
– هر کشور می‌تواند به‌تنهایی یا به‌صورت مشترک با کشورهای دیگر، یک نامزد معرفی کند.
– معرفی خود به‌عنوان نامزد امکان‌پذیر نیست.
– معرفی نامزدهای جدید پس از مهلت اول اپریل نیز امکان‌پذیر است.
قواعد غیررسمی در انتخاب دبیرکل
در کنار شرایط رسمی، برخی قواعد و ملاحظات غیررسمی نیز در روند انتخاب دبیرکل نقش دارند.
نخست، تابعیت نامزدها: به‌طور معمول، شهروندان پنج عضو دایمی شورای امنیت، یعنی چین، فرانسه، روسیه، بریتانیا و ایالات متحده، برای این مقام نامزد نمی‌شوند. این پنج کشور با عنوان «پنج عضو دایمی» یا P5 شناخته می‌شوند.
دوم، ملاحظات منطقه‌ای: هیچ سیاست رسمی برای گردش منطقه‌ای این مقام وجود ندارد که بر اساس آن، دبیرکل باید به نوبت از یک منطقه جغرافیایی مشخص انتخاب شود. با این حال، برخی معتقدند که اکنون نوبت امریکای لاتین است تا دبیرکل آینده از این منطقه انتخاب شود. این موضوع می‌تواند یکی از دلایل آن باشد که از میان نامزدهای معرفی‌شده تاکنون، هفت نفر از این منطقه هستند.
چانه‌زنی‌های سیاسی در مجمع عمومی و شورای امنیت
بر اساس ماده ۹۷ منشور سازمان ملل متحد، دبیرکل با پیشنهاد شورای امنیت و از سوی مجمع عمومی ۱۹۳ عضوی این سازمان منصوب می‌شود.
شورای امنیت ۱۵ عضوی، به‌ویژه پنج عضو دایمی آن، نقش تعیین‌کننده‌ای در روند معرفی و انتخاب دبیرکل دارد؛ زیرا هر یک از پنج عضو دایمی می‌تواند با استفاده از حق وتو، مانع پیش‌رفتن نامزدی یک فرد شود.
با این حال، انتصاب رسمی دبیرکل در نهایت از سوی مجمع عمومی صورت می‌گیرد.
برای انتخاب‌شدن به‌عنوان دبیرکل سازمان ملل، یک نامزد باید:
– حمایت اکثریت اعضای شورای امنیت را به دست آورد.
– با وتوی هیچ‌یک از پنج عضو دایمی شورای امنیت مواجه نشود.
– شورای امنیت برای ارزیابی میزان حمایت از نامزدها، نظرسنجی‌های مقدماتی و غیررسمی برگزار می‌کند. در این نظرسنجی‌ها، اعضای شورا مشخص می‌سازند که آیا از یک نامزد حمایت می‌کنند، با نامزدی او مخالف‌اند یا درباره او نظر مشخصی ندارند.
– این روند تا زمانی ادامه می‌یابد که یک نامزد بتواند حمایت اکثریت اعضای شورای امنیت را به دست آورد، بدون آن‌که با مخالفت وتویی هیچ‌یک از پنج عضو دایمی روبه‌رو شود.
آیا احتمال دارد یک زن برای نخستین بار دبیرکل سازمان ملل شود؟
فشارها برای انتخاب یک زن به‌عنوان دبیرکل سازمان ملل متحد در حال افزایش است، اما هنوز هیچ تضمینی در این زمینه وجود ندارد.
در ۸۰ سالی که از تاسیس سازمان ملل می‌گذرد، نُه نفر این سمت را بر عهده داشته‌اند؛ اما تاکنون هیچ زنی به مقام دبیرکلی این سازمان نرسیده است.
در روند کنونی انتخاب دبیرکل، از کشورهای عضو خواسته شده است که زنان را نیز به‌عنوان نامزد معرفی کنند.
با این حال، جنسیت یکی از معیارهای رسمی انتخاب دبیرکل نیست و به‌تنهایی نمی‌تواند تعیین‌کننده نتیجه نهایی باشد.
در نهایت، تصمیم‌گیری همچنان به ملاحظات و معادلات سیاسی در شورای امنیت وابسته است؛ به‌ویژه این‌که پنج عضو دایمی تا چه اندازه می‌توانند بر سر یک نامزد به توافق برسند.
اختلافات میان اعضای دایمی شورای امنیت و بن‌بست‌های سیاسی این شورا در رسیدگی به بحران‌های اخیر در غزه، اوکراین و اکنون ایران، نشان می‌دهد که دستیابی به توافق بر سر دبیرکل آینده می‌تواند چالش‌برانگیز باشد.
دهمین دبیرکل سازمان ملل جانشین چه کسانی خواهد شد؟
دبیرکل آینده، دهمین فردی خواهد بود که این سمت را از زمان تاسیس سازمان ملل متحد بر عهده می‌گیرد. نُه دبیرکل پیشین این سازمان عبارت‌اند از:
۱\. آنتونیو گوترش (António Guterres) — پرتگال؛ آغاز ماموریت در جنوری ۲۰۱۷
۲\. بان کی‌مون (Ban Ki-moon) — کوریای جنوبی؛ از سال ۲۰۰۷ تا ۲۰۱۶
۲\. کوفی عنان (Kofi Annan) — غنا؛ از سال ۱۹۹۷ تا ۲۰۰۶
۴\. بوتروس بوتروس‌غالی (Boutros Boutros-Ghali) — مصر؛ از سال ۱۹۹۲ تا ۱۹۹۶
۵\. خاویر پرز دکوئیار (Javier Pérez de Cuéllar) — پرو؛ از سال ۱۹۸۲ تا ۱۹۹۱
۶\. کورت والدهایم (Kurt Waldheim) — اتریش؛ از سال ۱۹۷۲ تا ۱۹۸۱
۷\. او تانت (U Thant) — برمه، میانمار کنونی؛ از سال ۱۹۶۱ تا ۱۹۷۱
۸\. داگ هامرشولد (Dag Hammarskjöld) — سویدن؛ از سال ۱۹۵۳ تا ۱۹۶۱
۹\. تریگوه لی (Trygve Lie) — ناروی؛ از سال ۱۹۴۶ تا ۱۹۵۲
مترجم: سیدطاهر مجاب – خبرگزاری دید
منبع: سازمان ملل – The UN