بیست سال در افغانستان؛ واقعا چه ساختیم؟

خبرگزاری دید: بیست سال. حضور نظامی بین‌المللی، هزینه‌های هنگفت و بی‌سابقه، تشکیل حکومت جدید، ایجاد و آموزش یک ارتش و تلاش‌های گسترده برای بازسازی کشور. اما در نهایت، در ماه آگست ۲۰۲۱، طالبان بار دیگر به قدرت بازگشتند.

واقعاً چه چیزی ساختیم؟
این پرسش بسیار مهم‌تر از تکرار بحث‌هایی است که آیا روند خروج نیروهای خارجی بیش از حد سریع انجام شد یا خیر.

سقوط حکومت، واقعیتی بنیادی‌تر را آشکار ساخت: افغانستان به ظرفیت‌ها و توانمندی‌های مستقلی دست نیافته بود که بتواند نظم سیاسی و امنیتی ایجادشده بر محور حمایت خارجی را به‌تنهایی حفظ و اداره کند.

ایالات متحده حدود ۱۴۵ میلیارد دالر برای بازسازی افغانستان هزینه کرد؛ از جمله برای بازسازی نیروهای امنیتی، نهادهای دولتی و اقتصاد کشور. افزون بر آن، صدها میلیارد دالر دیگر نیز در جریان جنگ هزینه شد.

این پول واقعاً هزینه شد. برنامه‌ها واقعاً اجرا شدند. اما هزینه‌کردن، به معنای ایجاد ساختار و زیربنای پایدار نیست؛ همان‌گونه که انجام فعالیت‌های متعدد، لزوماً به‌معنای شکل‌گیری دولت کارآمد نیست.

نیروی نظامی می‌تواند جاده‌ها را امن نگه دارد، از تأسیسات دفاع کند و در میدان نبرد بر دشمن غلبه نماید.

اما چنین عملیاتی به‌تنهایی نمی‌تواند اقتصادی مولد، نهادهای مشروع، نظام اداری توانمند یا جامعه‌ای با چشم‌اندازی قابل اعتماد برای آینده ایجاد کند.

برای تحقق این اهداف، یک کشور به الگوی عملیاتی و ساختار مدیریتیِ کارآمد و مستقل نیاز دارد.

نخست از اشتغال و فرصت‌های کاری آغاز کنیم. وقتی سربازان خارجی کشور را ترک می‌کنند، یک شهروند عادی چه کاری انجام می‌دهد؟ کارخانه‌ها، کارگاه‌ها، شرکت‌های ترانسپورتی و لوجستیکی و کارفرمایان تجاری کجا هستند؟ یک جوان در کجا می‌تواند حرفه و مهارتی بیاموزد؟ چه منبع درآمدی وجود دارد که خانواده بتواند بدون وابستگی دایمی به کمک‌های خارجی، هزینه مسکن، غذا، آموزش و ترانسپورت خود را تامین کند؟

سپس زیرساخت‌ها را بررسی کنیم. برق، به‌عنوان پروژه ساختمانی مستقل، به‌تنهایی ارزش چندانی ندارد؛ بلکه باید در خدمت خانه‌ها، صنایع، سیستم‌های آبرسانی، شفاخانه‌ها و فعالیت‌های تجاری قرار گیرد.

یک جاده زمانی ارزش واقعی پیدا می‌کند که فعالیت‌های تولیدی و اقتصادی را به یکدیگر وصل کند.

یک مکتب به معلم، بودجه و بازاری برای کار نیاز دارد که در آن، آموزش و تحصیل به مهارت و فرصت شغلی مفید تبدیل شود.

یک شفاخانه نیز به کارمندان متخصص، تجهیزات و مواد مورد نیاز و نهادهایی نیاز دارد که توانایی حفظ و تداوم فعالیت آن را داشته باشند.

این‌ها پروژه‌های جداگانه‌ای نیستند که فقط برای درج در گزارش‌ها و آمارهای رسمی شمارش شوند؛ بلکه اجزای به‌هم‌پیوسته و وابسته به یکدیگر در ساختار عملکردی یک کشور هستند.

ساختار امنیتی نیز به همین اندازه اهمیت دارد. یک ارتش صرف به این دلیل مستقل محسوب نمی‌شود که سربازانش یونیفورم، سلاح و گواهی‌نامه‌های آموزشی از مربیان خارجی دریافت کرده باشند.

ارتش زمانی مستقل است که بتواند بدون اتکا به دیگر کشورها، فرماندهی و مدیریت نیروهای خود را بر عهده بگیرد، تجهیزاتش را حفظ و ترمیم کند، تدارکات و اکمالات نظامی را انتقال دهد، معاش نیروهایش را بپردازد، اطلاعات استخباراتی جمع‌آوری کند و عملیات نظامی را به‌طور مستقل و پایدار ادامه دهد.

افغانستان پیامدهای تلخ اشتباه گرفتن «نیروهای آموزش‌دیده» با «نیروهای خودکفا و متکی به توانایی‌های داخلی» را به‌روشنی نشان داد.

نیروهای نظامی افغانستان همچنان وابستگی شدیدی به حمایت امریکا داشتند. وقتی این حمایت قطع شد، ساختار نظامی کشور در مدت کوتاهی از هم فروپاشید.

یک دولت کارآمد نمی‌تواند مهم‌ترین نیازها و وابستگی‌های خود را برای همیشه در خارج از مرزهایش قرار دهد.

نهادهای سیاسی و دولتی نیز با همین معیار سنجیده می‌شوند. یک وزارتخانه فقط به این دلیل که ساختمان، وزیر و بودجه دارد، به یک نهاد واقعی و کارآمد تبدیل نمی‌شود.

این نهاد باید هدف و مأموریت مشخصی برای فعالیت داشته باشد، از کارمندان متخصص و شایسته برخوردار باشد، قوانین قابل اجرا داشته باشد، منابع مالی قابل اعتماد و پایدار در اختیار داشته باشد و با مردمی که به آن‌ها خدمت می‌کند، رابطه‌ای مؤثر و واقعی برقرار سازد.

مهم‌تر از همه، مردم باید دلیلی داشته باشند که از نظم سیاسی و ساختاری که این نهادها نمایندگی می‌کنند، حمایت و دفاع کنند.

بازسازی باید دقیقاً از همین نقطه آغاز شود: نه با مجموعه‌ای از قراردادها و پروژه‌های پراکنده، بلکه با طراحی و ایجاد ساختار اساسی کشور آینده.

ابتدا باید مشخص شود که یک کشور برای اداره مستقل خود به چه کارکردها و ظرفیت‌هایی نیاز دارد. سپس باید وابستگی‌ها و ارتباط میان این ظرفیت‌ها شناسایی شوند.

توان تولیدی و اقتصادی کشور باید هم‌زمان با نهادهای عمومی و دولتی توسعه یابد.

همچنین باید این توانایی به‌صورت عملی آزمایش شود که آیا کل این نظام می‌تواند در شرایطی که حمایت خارجی به‌تدریج کاهش یافته و در نهایت قطع می‌شود، همچنان به فعالیت خود ادامه دهد یا خیر.

اگر پاسخ منفی باشد، آن ماموریت هنوز به پایان نرسیده است؛ صرف‌نظر از این‌که چه مقدار پول هزینه شده یا چه تعداد پروژه تکمیل گردیده باشد.

موضوع مهاجرت نیز پیامد دیگری از همین وضعیت است.

وقتی اقتصاد یک کشور فرو می‌پاشد، نهادهای آن از میان می‌روند و امنیت از بین می‌رود، مردم ناگزیر به ترک کشور خود می‌شوند.

در چنین شرایطی، اروپا درباره ایجاد حصارها، روندهای پناهندگی و اخراج مهاجران بحث می‌کند؛ گویی مهاجرت از مرزهای اروپا آغاز شده است.

اما چنین نیست.

ریشه‌های این بحران سال‌ها پیش‌تر شکل گرفته‌اند؛ اغلب در مناطقی که قدرت‌های غربی خود نقش عمیقی در تحولات آن‌ها داشته‌اند.

مدیریت ورود مهاجران، در حالی که شکست‌ها و ناکامی‌هایی را که موجب آوارگی و مهاجرت مردم می‌شوند نادیده بگیریم، تلاشی دیگر برای حل یک مشکل ساختاری در آخرین مرحله آن است.

افغانستان باید یک درس اساسی از مهندسی و طراحی سیستم‌ها به ما می‌آموخت: نظامی که تحت حفاظت قرار دارد، لزوماً نظام پایدار و دارای توانایی ادامه حیات نیست.

بیست سال زمان کافی بود تا این تفاوت را درک کنیم.

حضور نظامی می‌تواند برای مدتی یک کشور را سرپا نگه دارد؛ اما تنها یک کشور کارآمد و دارای ظرفیت‌های مستقل است که می‌تواند خودش را سرپا نگه دارد.

مترجم: سیدطاهر مجاب – خبرگزاری دید
منبع: Intellinews