اختصاصی خبرگزاری دید: در حالی که افغانستان با بحران عمیق اقتصادی، بیکاری، فقر و گرسنگی گسترده روبهرو است، هبتالله آخندزاده، رهبر طالبان، در سفرهای ولایتی خود، بهجای افتتاح پروژههای اشتغالزای تولیدی و اقتصادی، مجموعهای از پروژههای مذهبی، از جمله تهدابگذاری مساجد بزرگ و مدارس دینی را در اولویت قرار داده است. این رویکرد، نشان میدهد که اولویتهای رهبر طالبان، نهتنها با نیازهای فوری شهروندان کشور همخوان نیست، بلکه اساسا معیشت و وضعیت زندگی مردم، برای او، فاقد ارزش و اهمیت است.

بر اساس گزارشهای منتشرشده، آخندزاده در جریان سفر به ولایت غزنی، سنگبنای بزرگترین مسجد عیدگاه این ولایت را در زمینی به مساحت ۱۸۰ جریب و یک مدرسه جهادی را در زمینی به مساحت ۱۰۰ جریب گذاشته است. در ولایت زابل نیز او در بخش شرقی اده میزانی شهر قلات، تهداب یک مسجد عیدگاه را در زمینی به مساحت ۷۰ جریب و یک مسجد جامع دیگر را در منطقه مددچوک در زمینی به مساحت ۱۰ جریب گذاشته است.
در کابل نیز سفر رهبر طالبان با تهدابگذاری دو مسجد بزرگ و یک مدرسه دینی همراه بود. به گفته حمدالله فطرت، معاون سخنگوی طالبان، در منطقه چمن حضوری مسجد جامعی به نام هبتالله آخندزاده ساخته خواهد شد که ظرفیت پذیرش پنج هزار نمازگزار را دارد. همچنین تهداب یک مسجد بزرگ در میرویس میدان (کوتهسنگی) و یک مدرسه جهادی در تپه مرنجان گذاشته شده است.
در سفر به میدانوردک نیز آخندزاده، سنگبنای یک مسجد جامع جدید را گذاشته که قرار است جایگزین مسجد تخریبشده در دوره حکومت پیشین شود.
این مجموعه پروژهها نشان میدهد که ساخت مساجد و مدارس دینی در برنامه سفرهای اخیر رهبر طالبان، جایگاه برجستهای داشته است. با آن که ساخت مسجد بهخودیخود اقدامی منفی نیست و مساجد میتوانند نقش مذهبی، اجتماعی و فرهنگی گستردهای داشته باشند، اما مساله اصلی، تناسب اولویتها، منابع اختصاصیافته و محتوای آموزشی نهادهایی است که با عنوان مدارس جهادی توسعه مییابند.
طالبان هفته گذشته نیز مسجد بزرگی را به نام جلالالدین حقانی، پدر سراجالدین حقانی، وزیر داخله این گروه، در تپه نادرخان کابل افتتاح کرد. این مسجد به گفته مقامات طالبان، ظرفیت پذیرش دو هزار نمازگزار را در یک وقت دارد و ساخت آن دو میلیون دالر هزینه برداشته است. در همین حال، وزارت حج و اوقاف طالبان نیز مدعی شده که در سال جاری ۶۰ مسجد در شهر کابل ساخته و بیش از ۵۰ مسجد دیگر را اعمار کرده است.
توسعه مدارس جهادی و نگرانی از گسترش افراطگرایی
نکته قابل تأمل در این پروژهها، تنها افزایش شمار مساجد نیست، بلکه تأکید بر ساخت مدارس جهادی در کنار مساجد بزرگ است. در شرایطی که طالبان نظام آموزشی افغانستان را با محدودیتهای گسترده، بهویژه در برابر دختران، مواجه کرده است، گسترش مدارس دینی با رویکرد جهادی، این باور را تقویت میکند که برای طالبان، نه فراگیری دانش و برخورداری نسل جوان افغانستان از آگاهی و تخصص، بلکه سوق دادن آنان به سمت گرایشهای افراطی و تربیت انبوه عناصر رادیکال وفادار به ایدئولوژی افراطگرایی خشونتآمیز، اولویت و اهمیت نخست را دارد.
بسیار طبیعی است که وقتی آموزش مذهبی در چارچوب ایدئولوژی افراطگرایانه، اطاعت بیچونوچرا و ترویج قرائت جهادی خشونتآمیز از سیاست و جامعه قرار گیرد، خطر تبدیل شدن این مراکز به بستر بازتولید تفکرات افراطی را چندبرابر میکند. نگرانی اصلی این است که به جای تربیت نسل برخوردار از دانش، تخصص، تفکر انتقادی و مهارتهای مورد نیاز جامعه، بخش مهمی از ظرفیت آموزشی کشور صرف پرورش نسلی شود که به جهان و دنیای پیرامون خود از دریچه ایدئولوژی و تقابل افراطگرایانه نگاه کند.
این نگرانی زمانی جدیتر میشود که افغانستان بهشدت به توسعه آموزش عمومی، دانشگاهها، مراکز فنی و حرفهای و تربیت نیروی متخصص نیاز دارد، اما ظرفیتهای اقتصادی و آموزشی آن به نفع مسجدسازی و مدرسهسازی استخدام میشود. کشوری که با کمبود داکتر، انجینیر، معلم، متخصص کشاورزی و نیروی کار ماهر مواجه است، نمیتواند توسعه نظام آموزشی را صرفاً با افزایش شمار مدارس دینی و مراکز مذهبی محقق کند.
افغانستان به نان، کار و تولید نیاز دارد
در سوی دیگر این معادله، وضعیت اقتصادی و معیشتی میلیونها شهروند کشور قرار دارد. بر اساس تازهترین برآورد مشترک برنامه جهانی غذا و سازمان غذا و کشاورزی سازمان ملل متحد، حدود ۱۹.۲ میلیون نفر، معادل ۳۸ درصد جمعیت کشور، در فصل کمبود مواد غذایی از نوامبر ۲۰۲۶ تا اپریل ۲۰۲۷ با ناامنی حاد غذایی مواجه خواهند شد. از این میان، حدود پنج میلیون نفر در وضعیت اضطراری گرسنگی قرار میگیرند.
همچنین برآورد برنامه بشردوستانه سازمان ملل متحد نشان میدهد که در سال ۲۰۲۶ حدود ۲۱.۹ میلیون نفر در افغانستان به کمکهای بشردوستانه نیاز دارند. بیکاری، کاهش فرصتهای درآمدزایی، افزایش قیمت مواد غذایی و هزینه انتقال کالا و کاهش کمکهای بشردوستانه، از عوامل تشدیدکننده این بحراناند.
در چنین شرایطی، افغانستان بیش از هر زمان دیگر به سرمایهگذاری در بخشهای تولیدی، صنعتی، کشاورزی، انرژی، زیربناهای اقتصادی و ایجاد فرصتهای شغلی نیاز دارد.
سفرهای ولایتی رهبران کشورهای مختلف در دنیای امروز، معمولاً با افتتاح کارخانهها، نیروگاهها، پروژههای بزرگ تولیدی، شبکههای آبیاری، مراکز صنعتی و برنامههای اشتغالزایی همراه است؛ زیرا دستاورد حکومتها در نهایت با میزان بهبود زندگی مردم، افزایش درآمد خانوارها و توسعه اقتصادی سنجیده میشود.
اما سفرهای اخیر هبتالله آخندزاده به کابل، میدانوردک، غزنی و زابل، بیش از آنکه با افتتاح پروژههای بزرگ اقتصادی و تولیدی شناخته شود، با تهدابگذاری مساجد وسیع و مدارس بزرگ دینی جهادی همراه بوده است. این تفاوت در اولویتگذاری، پرسشی اساسی را پیش میکشد: در کشوری که میلیونها نفر برای تأمین نان شب خود با دشواری کمرشکن روبهرو هستند، آیا توسعه این حجم از پروژههای مذهبی باید در صدر برنامههای عمرانی قرار گیرد؟
اولویت حکومت؛ توسعه کشور یا گسترش ساختار ایدئولوژیک؟
ساخت مسجد، مدرسه و سایر مراکز مذهبی زمانی میتواند در خدمت توسعه جامعه قرار گیرد که با آموزش مسئولانه، دانشمحوری، مدارا و پاسخگویی اجتماعی همراه باشد. در غیر آن، گسترش فیزیکی این نهادها بهتنهایی نشانه پیشرفت و توسعه نیست.
افغانستان امروز به کارخانه، مزرعه، نیروگاه، شفاخانه، مکتب، دانشگاه و فرصتهای شغلی نیاز دارد. مردمی که با گرسنگی، فقر و بیکاری دستوپنجه نرم میکنند، پیش از هر چیز به سیاستهایی نیاز دارند که سفرههای خالی آنان را پر کند و زمینه زندگی آبرومندانه برای یکایک شهروندان را فراهم آورد.
مساله اساسی این نیست که چرا مسجد ساخته میشود؛ پرسش این است که چرا در کنار این حجم از پروژههای مذهبی، برنامههای همسنگ و گستردهای برای تولید، اشتغال، آموزش تخصصی و نجات میلیونها انسان از فقر و گرسنگی دیده نمیشود؟
معیار موفقیت یک حکومت، شمار گنبدها و منارههایی نیست که در دوران آن ساخته میشود، بلکه میزان رفاه، آگاهی، امنیت و فرصتهایی است که برای شهروندان خود فراهم میکند. افغانستان برای عبور از بحران کنونی، بیش از هر چیز به توسعه اقتصادی و انسانی نیاز دارد.