از رشد جمعیت تا قدرت جهانی؛ جهان اسلام در آزمون آینده
خبرگزاری دید: مسلمانان تا سال ۲۰۳۵ بزرگترین گروه دینی جهان خواهند شد؛ اما آیا این برتری جمعیتی به معنای افزایش قدرت و نفوذ جهان اسلام نیز خواهد بود؟

بر اساس گزارش مرکز پژوهشی پیو (Pew Research Center) با عنوان «آینده ادیان جهان: پیشبینی رشد جمعیت از سال ۲۰۲۰ تا ۲۰۷۰»، مسلمانان تا سال ۲۰۳۵ از مسیحیان پیشی گرفته و به بزرگترین گروه دینی جهان تبدیل خواهند شد.
این گزارش همچنین پیشبینی میکند که اگر روند کنونی رشد جمعیت ادامه یابد، شمار مسلمانان جهان تا سال ۲۰۷۰ به ۳.۶ میلیارد نفر خواهد رسید؛ در حالی که جمعیت مسیحیان اندکی کمتر از ۳ میلیارد نفر خواهد بود. بر اساس این پیشبینی، پاکستان نیز به کشوری با بیشترین جمعیت مسلمان در جهان تبدیل خواهد شد.
در حال حاضر، میانگین نرخ باروری در میان زنان مسلمان ۳.۱ فرزند و در میان زنان مسیحی ۲.۵ فرزند است. افزون بر این، میانگین سنی مسلمانان ۲۴ سال است؛ در حالی که این رقم در میان مسیحیان ۳۱ سال برآورد شده است. این آمار نشان میدهد که جمعیت مسلمانان در مقایسه با مسیحیان، از ساختار جمعیتی جوانتری برخوردار است و با سرعت بیشتری رشد میکند.
در نگاه نخست، بسیاری ممکن است پیشیگرفتن مسلمانان از مسیحیان و تبدیلشدن اسلام به بزرگترین دین جهان را دستاوردی شایان جشن و خوشحالی بدانند؛ اما آنچه میتواند این احساس را تحتتاثیر قرار دهد، واقعیتی مهمتر است: جهان اسلام، با وجود برخورداری از جمعیتی گسترده، همچنان در عرصه معادلات جهانی از قدرت و نفوذ تعیینکننده برخوردار نیست.
جمعیت مسلمانان در جنوب آسیا و کشورهای جنوب صحرای آفریقا رو به افزایش است. به همین ترتیب، نرخ باروری مسیحیان در کشورهای جنوب صحرای آفریقا نیز بهمراتب بیشتر از اروپا است.
از سوی دیگر، پیشبینی میشود جمهوری دموکراتیک کنگو در آینده از ایالات متحده امریکا پیشی گرفته و به کشوری با بیشترین جمعیت مسیحی در جهان تبدیل شود. همزمان، پاکستان نیز جای اندونیزیا را بهعنوان پرجمعیتترین کشور مسلمان جهان خواهد گرفت.
با این حال، پاکستان و جمهوری دموکراتیک کنگو هر دو با مشکلات و چالشهای گستردهای روبهرو هستند و افزایش جمعیت بهتنهایی نمیتواند وضعیت زندگی شهروندان این کشورها را بهبود بخشد.
در پاکستان، رشد سریع جمعیت به پدیدهای انجامیده است که جمعیتشناسان از آن با عنوان «انباشت جمعیت جوان» یا «موج جمعیتی جوانان» یاد میکنند؛ وضعیتی که در آن شمار زیادی از جوانان وارد سن کار میشوند، اما فرصتهای شغلی کافی برای آنان وجود ندارد.
آمارهای رسمی پاکستان نشان میدهد که تنها در سال گذشته، بیش از ۷۶۲ هزار نفر، که بیشتر آنان را جوانان تشکیل میدهند، برای یافتن کار به کشورهای دیگر مهاجرت کردهاند. انتظار میرود این وضعیت در سالهای آینده پیچیدهتر شود.
اگرچه بیشتر مهاجران پاکستانی در کشورهای عربی مشغول به کار میشوند، اما این کشورها نیز محدودیتهای خاص خود را در زمینه استخدام نیروی کار خارجی دارند. در مقابل، افرادی که به اروپا و ایالات متحده امریکا مهاجرت میکنند، بهطور فزاینده با موانع اجتماعی و فرهنگی روبهرو هستند.
اسلامهراسی نیز در بخشهای گستردهای از اروپا و امریکا رو به افزایش است؛ مناطقی که در آن مسلمانان اغلب با سوءظن و نگاه بدبینانه مواجه میشوند. از این منظر، گزارش مرکز پژوهشی پیو پرسشهای بیشتری را مطرح میکند تا اینکه پاسخ روشنی به آنها بدهد. ممکن است اسلام به بزرگترین دین جهان تبدیل شود، اما آیا مسلمانان از نظر کرامت انسانی و برخورداری از حقوق برابر، همسطح پیروان سایر ادیان خواهند بود؟
قدرت و نفوذ در معادلات جهانی همچنان از دسترس جهان اسلام دور مانده است.
البته وضعیت در کشورهای مسلمان ثروتمندتر و برخوردار از سطح بالاتر آموزش، متفاوت است. برای نمونه، نرخ باروری در کشورهای ایران، ترکیه، اندونیزیا، تونس و امارات متحده عربی به کمتر از سطح جانشینی جمعیت کاهش یافته است.
منظور از سطح جانشینی، میزان باروریای است که برای حفظ جمعیت در درازمدت و بدون درنظرگرفتن مهاجرت، کافی باشد. کاهش نرخ باروری در این کشورها میتواند چالشهای متفاوتی را به وجود آورد؛ چالشهایی مشابه آنچه کشورهای غربی با آن مواجهاند.
در کشورهای غربی، افزایش جمعیت سالمند و کاهش نیروی انسانی فعال، فشار زیادی بر دولتها وارد میکند. از یکسو، نیروی کار در جامعه کاهش مییابد و از سوی دیگر، هزینههای مراقبتهای صحی، درمان و خدمات اجتماعی برای سالمندان افزایش پیدا میکند.
بنابراین، در حالی که کشورهایی مانند پاکستان باید برای مدیریت جمعیت انبوه جوانان و فراهمکردن فرصتهای شغلی برای آنان راهکار پیدا کنند، کشورهای دیگری ناگزیر خواهند بود برای مدیریت نسلهای سالمند و پیامدهای کاهش جمعیت جوان برنامهریزی کنند.
هر یک از این وضعیتها میتواند خطرات و پیامدهای سیاسی خاص خود را نیز به همراه داشته باشد.
در ترکیه، کاهش نرخ باروری ممکن است توازن قومی و جمعیتی را با چالش روبهرو سازد؛ زیرا در برخی مناطق این کشور، نرخ باروری از مناطق دیگر بالاتر است. این وضعیت احتمالاً برای کشوری که هویت ترکی در آن از نظر جمعیتی، سیاسی و فرهنگی بر سایر گروهها برتری دارد، مشکلاتی ایجاد خواهد کرد.
از سوی دیگر، خیزشها و اعتراضهای اخیر به رهبری نسل زد (Gen Z) در کشورهای جنوب آسیا نشان میدهد که جوانان ناراضی، سرخورده و فاقد چشمانداز روشن برای آینده، تا چه اندازه میتوانند برای دولتهای منطقه چالشآفرین باشند.
صرفنظر از اینکه حکومتهای سرکوبگر جنوب آسیا برای مهار اعتراضها از چه شیوهها و ابزارهایی استفاده میکنند، نارضایتی جوانان واقعیتی انکارناپذیر است که نمیتوان آن را نادیده گرفت.
پاکستان تاکنون شاهد جنبشهای گسترده و سرنوشتسازی از سوی نسل زد نبوده است؛ جنبشهایی که در بنگلادیش، سریلانکا و نیپال به سقوط حکومتها انجامیدند. با این حال، موج جمعیت جوان در پاکستان همچنان در حال گسترش است.
در سالهای آینده، اگر دولت پاکستان برای پاسخگویی به خواستهها و نیازهای جوانان اقدام موثری انجام ندهد، احتمال شکلگیری جنبشهای انقلابی افزایش خواهد یافت. این وضعیت میتواند فرصتی برای گروههای اسلامگرای افراطی فراهم کند تا با بهرهگیری از احساسات و باورهای دینی جوانان خشمگین و ناراضی، آنان را به سوی اهداف خود سوق دهند.
با درنظرگرفتن این تهدید، کشورهای جنوب آسیا باید علاوه بر ایجاد فرصتهای شغلی بیشتر برای جوانان، برای ترویج مدارا، تساهل و رواداری نیز تلاش کنند؛ ارزشهایی که در سنتهای عرفانی و تصوف اسلامی جایگاه برجستهای دارند.
تغییر در آمار و ارقام جمعیتی همواره به معنای تغییر در توازن قدرت جهانی نیست. با این حال، ارقام ارائهشده در این گزارش دلایل موجهی برای برجستهساختن نابرابری موجود میان مسلمانان و پیروان دیگر ادیان بزرگ جهان فراهم میکند.
پاکستان بهزودی به کشوری با بیشترین جمعیت مسلمان در جهان تبدیل خواهد شد. پیامدهای منفی این وضعیت نیز آشکار است؛ زیرا با افزایش جمعیت، منابع و امکانات موجود با فشار بیشتری روبهرو میشوند و ممکن است پاسخگوی نیازهای روزافزون جامعه نباشند.
با این همه، میتوان در این وضعیت روزنهای از امید نیز دید: اگر دولت پاکستان بتواند فرصتهای بهتر آموزشی، اقتصادی و شغلی را برای نسل جوان فراهم کند، این کشور چانس بیشتری خواهد داشت تا از میان جمعیت جوان خود، رهبران و شخصیتهای تأثیرگذار آینده جهان را پرورش دهد.
مترجم: سیدطاهر محاب – خبرگزاری دید
منبع: داون – Dawn