سیبهای گندیده درباره بخش خصوصی افغانستان چه میگویند
خبرگزاری دید: در ماه اپریل، من همراه دوستم به روستاهای ولایت دایکندی در مرکز افغانستان سفر کردم. هدف این سفر دیدار با دهقانانی بود که از پروژه یک نهاد غیرانتفاعی (انجو) در بخش زراعت بهرهمند شده بودند و اینکه برایند آن را بررسی کنم. یک هفته سفر با او برایم بسیار آموزنده بود و وضعیت بخش غیرانتفاعی کشور را بهخوبی نشان میداد.
این پروژه ساخت خانههای ذخیرهسازی بدون انرژی بود تا محصولات زراعتی مانند میوه و سبزیجات در روستاها نگهداری شوند. در ظاهر ایده خوب به نظر میرسید: دهقانان بتوانند محصولات خود را برای مدت طولانیتر نگه دارند و بعداً بفروشند.
اما در روستاهای مختلف، دهقانان به ما نشان دادند که زیر درختان، تودههای سیب درحال پوسیدن است. آنان شکایت داشتند که این خانههای ذخیره فقط برای محصولات دو تا سه خانواده در کل یک قریه ظرفیت دارد و برای اکثریت مردم عملاً قابل استفاده نیست.
در قریه دیگر، پروژه متفاوت یک نهاد غیرانتفاعی دیگر را دیدیم. آن سازمان تخمهای وارداتی سبزیجات را میان دهقانان توزیع کرده بود، همراه با آموزشهای طولانی و نظارت بر کشت. اما نتیجه بسیار ضعیف بود و حاصل محصول برای هر خانواده حدود ۴۵۰ افغانی (تقریباً ۷ دالر) میشد. هیچ پاسخگویی در برابر خسارت دهقانان وجود نداشت.
چنین داستانهایی در بسیاری از مناطق روستایی افغانستان تکرار میشود. با وجود گزارشهای مثبت نهادها، بسیاری از مردم از پروژههای ضعیف و غیرموثر سودی نمیبرند. هزینهها بسیار بالا است اما خروجی اندک است.
پس از روی کار آمدن طالبان و خروج نیروهای ائتلاف بهرهبری امریکا، کمکهای بینالمللی بهشدت کاهش یافت. اما این کاهش باعث بهبود شفافیت و کارایی نشدهاست.
بین سالهای ۲۰۰۱ تا ۲۰۲۱، افغانستان نمونه واضح فساد و هدر رفت کمکهای خارجی بود. گزارشها از «شکست ۱۴۸ میلیارد دالری» یاد میکنند. طبق گزارش سیگار (اداره بازرس ویژه بازسازی افغانستان)، حدود ۲۶ تا ۲۹ میلیارد دالر تنها از کمکهای امریکا در اثر فساد یا سوءاستفاده از بین رفت.
بخش زیادی از این پولها به بخش امنیتی رفت، اما بخش غیرانتفاعی نیز سهم بزرگی از ناکارآمدی داشت. زنجیره طولانی نهادهای تطبیقکننده و قراردادی باعث کاهش نظارت و کیفیت کار شد.
همچنین بسیاری از پروژهها بر اساس پیشنهادهای زیبای روی کاغذ طراحی میشوند، نه بر اساس نیاز واقعی مردم. بخش بزرگی از بودجه نیز صرف معاشات بلند کارمندان خارجی میشود.
برای بهبود این وضعیت، چند اقدام اساسی ضروری به نظر میرسد. نخست، استفاده گستردهتر از متخصصان محلی در طراحی و تطبیق پروژهها که با واقعیتهای فرهنگی، اقتصادی و جغرافیایی مناطق آشنا هستند. دوم، کوتاهسازی زنجیره تطبیق پروژهها و کاهش وابستگی به پیمانکاران متعدد. سوم، ایجاد سیستمهای منظم بازخورد مستقیم از جوامع محلی در جریان اجرای پروژهها، نه فقط پس از پایان آن.
در نهایت، تمرکز باید از پروژههای کوتاهمدت و نمایشی به سمت حل مشکلات اساسی مانند بیکاری، بهبود زیرساختها و دسترسی به بازار تغییر کند. تنها در این صورت است که کمکهای خارجی میتواند واقعاً به بهبود زندگی مردم کمک کند و بخش غیرانتفاعی در افغانستان و حتی فراتر از آن، به مسیر موثرتری هدایت شود.
ترجمه و تلخیص: سید طاهر مجاب – خبرگزاری دید
نویسنده: حجتالله ضیا
منبع: الجزیره – Aljazeera