خبرگزاری دید: نظام سلامت و وضعیت بهداشت و درمان در افغانستان طی دهههای اخیر همواره تحت تاثیر تحولات سیاسی، نوسانات شدید اقتصادی و ناآرامیهای اجتماعی قرار داشته است. خدمات درمانی و مراقبتهای بهداشتی در افغانستان با وجود تلاشهای داخلی و پشتیبانی نهادهای بینالمللی، همچنان با کمبودهای ساختاری و عملیاتی فراوانی دستوپنج نرم میکنند. بررسی سیستم درمانی افغانستان نشان میدهد که دستیابی به خدمات باکیفیت و عادلانه برای عموم مردم، بهویژه در مناطق روستایی و دورافتاده، به یکی از چالشهای اصلی جامعه تبدیل شده است.
در این مقاله، وضعیت بهداشت و سلامت در افغانستان را از زوایای گوناگون شامل زیرساختها، شاخصهای آماری، چالشهای کلیدی و نقش سازمانهای فراملی بررسی میکنیم.
نگاهی کلی به وضعیت بهداشت و درمان در افغانستان
نظام سلامت افغانستان یک سیستم ترکیبی است که از خدمات دولتی، بخش خصوصی و پروژههای مورد حمایت سازمانهای غیر دولتی (NGO) تشکیل شده است. پس از تحولات سیاسی اخیر، بودجههای بینالمللی که بخش عمدهای از هزینههای بخش سلامت را تامین میکردند دچار کاهش شدید شدند. این موضوع بر کارکرد مراکز درمانی تاثیر مستقیم و منفی گذاشته است.
بر اساس آمارهای بینالمللی، شاخصهای کلیدی بهداشت در افغانستان نظیر نرخ مرگومیر مادران و کودکان، اگرچه نسبت به اوایل دهه ۲۰۰۰ میلادی بهبود یافتهاند، اما همچنان در مقایسه با میانگین جهانی و منطقهای در سطح بسیار شکنندهای قرار دارند.
آمارهای کلیدی و شاخصهای سلامت در افغانستان
برای درک بهتر ابعاد بحران، نگاهی به شاخصهای کلیدی بهداشتی در افغانستان میاندازیم:
| میانگین جهانی / مقایسهای | وضعیت در افغانستان | شاخص سلامت |
| حدود ۷۳ سال | حدود ۶۲ الی ۶۴ سال | امید به زندگی در بدو تولد |
| حدود ۳۷ در هر ۱۰۰۰ تولد زنده | بیش از ۵۵ در هر ۱۰۰۰ تولد زنده | نرخ مرگومیر کودکان زیر ۵ سال |
| حدود ۲۲۳ در هر ۱۰,۰۰۰ تولد | بیش از ۶۰۰ در هر ۱۰,۰۰۰ تولد | نرخ مرگومیر مادران باردار |
| دسترسی به آب آشامیدنی سالم | کمتر از ۴۰٪ در مناطق روستایی | بیش از ۷۰٪ در سطح جهانی |
این آمارها نشاندهنده لزوم مداخله فوری و برنامهریزی جامع در بخش مراقبتهای بهداشتی در افغانستان است.
زیرساختهای درمانی و بیمارستانهای افغانستان
زیرساختهای درمانی در افغانستان به چند سطح عمومی، ولایتی و تخصصی تقسیم میشوند، اما کیفیت ارائه خدمات در این سطوح با استانداردهای جهانی فاصله قابل توجهی دارد.
کلینیکهای محلی و فرعی (Basic Health Centers): در روستاها مستقر هستند و بیشتر خدمات واکسیناسیون اولیه و مراقبتهای پایه بارداری را انجام میدهند. این مراکز با کمبود شدید دارو و پرسنل مواجهاند.
بیمارستانهای ولایتی (Provincial Hospitals): خدمات عمومی بستری و جراحیهای اولیه را ارائه میکنند، اما فرسودگی تجهیزات و کمبود برق مداوم از مشکلات عمده آنهاست.
بیمارستانهای تخصصی در کلانشهرها: مراکزی نظیر بیمارستانهای کابل، هرات و مزارشریف که با وجود تجهیزات نسبی، با تراکم بیشمار بیمار و کمبود داروهای تخصصی روبرو هستند.
بخش خصوصی نیز در سالهای گذشته رشد بالایی داشته است، اما به دلیل هزینههای بالای درمان در کلینیکهای خصوصی، بخش عمدهای از مردم قادر به استفاده از خدمات آنها نیستند. این موضوع باعث شده بسیاری از بیماران برای درمان بیماریهای صعبالعلاج یا جراحیهای پیچیده به کشورهای همسایه نظیر ایران و پاکستان سفر کنند.
چالشها و مشکلات اصلی نظام سلامت افغانستان
بحرانهای متعدد دست به دست هم دادهاند تا وضعیت بهداشت و سلامت در افغانستان با موانع ساختاری روبرو شود. از جمله مهمترین چالشهای این بخش میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
کمبود منابع مالی و بودجه درمانی: افت ناگهانی کمکهای مالی خارجی باعث بسته شدن یا کاهش فعالیت صدها مرکز بهداشتی در سراسر کشور شده است.
محدودیت دسترسی زنان به خدمات پزشکی: کمبود حاد پزشک و پرستار زن در کنار برخی محدویتهای اجتماعی، دسترسی زنان به خدمات بهداشتی و درمانی مجزا و مناسب را بیش از پیش دشوار ساخته است.
کمبود دارو و تجهیزات پزشکی استاندارد: ورود داروهای کمکیفیت یا قاچاق و همچنین فقدان دستگاههای تشخیصی پیشرفته (مانند دستگاههای MRI و سیتیاسکن پیشرفته) فرایند تشخیص و درمان را مختل کرده است.
بحران سوءتغذیه کودکان: فقر اقتصادی و عدم امنیت غذایی موجب شده نرخ سوءتغذیه حاد در میان کودکان زیر ۵ سال افزایش یابد که زمینهساز ابتلا به سایر بیماریهای عفونی است.
بحران نادیدهگرفتهشده سلامت روان: دههها جنگ، ناامنی و فقر موجب شیوع گسترده اختلالات روانی، افسردگی و اضطراب در میان اقشار مختلف جامعه شده است؛ در حالی که زیرساختهای روانپزشکی و مشاوره در نظام سلامت افغانستان تقریباً نزدیک به صفر است.
نقش سازمانهای بینالمللی و کمکرسان در بهبود بهداشت افغانستان
با توجه به کمبود منابع داخلی، نهادهای فراملی نقش حیاتی در حفظ پایدار بودن بخش درمانی بازی میکنند. نهادهایی همچون سازمان جهانی بهداشت (WHO)، یونیسف (UNICEF) و کمیته بینالمللی صلیب سرخ (ICRC) بخش عمدهای از هزینههای عملیاتی بیمارستانهای کلیدی را عهدهدار شدهاند.
اقدامات کلیدی سازمانهای بینالمللی شامل موارد زیر است:
تامین دارو و سوخت: ارسال محمولههای دارویی و تامین سوخت ژنراتورهای بیمارستانی برای جلوگیری از تعطیلی مراکز درمانی.
پرداخت حقوق کادر درمان: پرداخت مستقیم حقوق یا حقالزحمه به پزشکان و پرستاران در طرحهای اضطراری جهت جلوگیری از اعتصاب و ترک کار.
کمپینهای سراسری واکسیناسیون: اجرای طرحهای واکسیناسیون فلج کودکان (پولیو) و سرخک در مناطق صعبالعبور.
با این حال، اتکای مطلق نظام سلامت افغانستان به کمکهای بشردوستانه راهکاری پایدار نیست و با تغییر در سیاستهای بینالمللی، خطر فروپاشی کامل سیستم درمانی وجود دارد.
راهکارهای کلیدی برای برونرفت از بحران سلامت
برای بهبود پایداری و کارآمدی سیستم سلامت افغانستان، اقدامات زیر ضروری است:
آموزش و به کارگیری کادر درمان زن: گسترش دورههای آموزشی قابلهها و پرستاران زن، بهویژه برای ارائه خدمات در مناطق روستایی.
تمرکز بر مراقبتهای اولیه (Primary Healthcare) : اولویت دادن به پیشگیری، آموزش بهداشت عمومی و واکسیناسیون به جای صرف هزینههای سنگین در بخش درمانی بیمارستانی.
نظارت بر زنجیره تامین دارو: ایجاد سازوکارهای قانونی شفاف برای کنترل واردات دارو و جلوگیری از توزیع داروهای بیکیفیت.
ایجاد پایداری مالی مبتنی بر همکاریهای منطقهای: توسعه دیپلماسی سلامت و بهرهگیری از ظرفیتهای آموزشی و درمانی کشورهای همسایه.
نتیجهگیری
ارزیابی وضعیت بهداشت و درمان در افغانستان نشان میدهد که این کشور در یک نقطه عطف حیاتی قرار دارد. عدم بازسازی زیرساختهای درمانی، کمبود کادر متخصص و وابستگی شدید به کمکهای خارجی، نظام سلامت افغانستان را آسیبپذیر کرده است. بهبود این وضعیت نیازمند مدیریت شفاف، جذب کمکهای پایدار بینالمللی و اولویتدهی به دسترسی عادلانه همه شهروندان به خدمات پایه بهداشتی است.