پنج سال پس از بازگشت طالبان به قدرت در افغانستان، رویکرد اروپا در قبال افغانستانیها تغییر چشمگیری کرده است. در آگست ۲۰۲۱، کشورهای اروپایی هزاران افغانستانی را که در معرض خطر قرار داشتند تخلیه و از آنان حمایت کردند؛ اما امروز محور بحث در اروپا بیشتر بر بازگرداندن افغانستانیها به افغانستان متمرکز است.
این تغییر در حالی صورت میگیرد که وضعیت حقوق بشری، امنیتی و بشردوستانه افغانستان بهبود اساسی نیافته است. محدودیتهای گسترده بر زنان و دختران، محرومیت میلیونها دختر از آموزش متوسطه، محدودیت آزادی بیان و سرکوب مخالفان همچنان ادامه دارد. همزمان، میلیونها افغانستانی با بحران اقتصادی و بشردوستانه روبهرو هستند و بازگشت گسترده مهاجران از ایران و پاکستان فشار بر خدمات و امکانات محدود کشور را افزایش داده است.
در چنین شرایطی، بحث بازگشت افغانستانیها از اروپا پرسشهای جدی درباره امنیت و حقوق آنان ایجاد کرده است. اصل «عدم بازگرداندن» در قوانین بینالمللی، کشورها را از انتقال افراد به مناطقی که در آن با خطر آزار، شکنجه یا آسیب جدی روبهرو هستند، منع میکند.
یکی از نگرانیهای مهم، نبود سازوکار مستقل و موثر برای نظارت بر وضعیت افغانستانیها پس از بازگشت است. اروپا چگونه میتواند از «امن و پایدار» بودن بازگشتها اطمینان دهد، در حالی که پس از ورود افراد به افغانستان، امکان نظارت مستقل بر وضعیت آنان وجود ندارد؟
گزارشهایی درباره افغانستانیهای بازگشته از ایران و پاکستان نشان داده است که برخی افراد پس از ورود با پرسشگری، بازجویی و بررسی تلفنهای همراه از سوی مقامهای طالبان مواجه شدهاند. همچنین، مواردی از کشتهشدن افغانستانیهایی که از کشورهای اروپایی بازگشتهاند، نگرانیها درباره پیامدهای بازگشت را افزایش داده است؛ هرچند جزییات برخی از این موارد هنوز روشن نیست.
در همین حال، کمیسیون اروپا اخیراً با نمایندگان طالبان در بروکسل درباره بازگشت افغانستانیها گفتوگو کرده است. هرچند این کمیسیون مذاکرات را «عملیاتی و فنی» و به معنای بهرسمیتشناختن طالبان ندانسته، اما تعامل با مقامهای طالبان درباره سرنوشت افغانستانیهای بازگرداندهشده، از نظر سیاسی و حقوق بشری اهمیت زیادی دارد.
کمیساریای عالی سازمان ملل متحد برای پناهندگان نیز همچنان بر نیاز بسیاری از پناهجویان افغانستانی به حمایت بینالمللی تاکید کرده و در شرایط کنونی، با بازگرداندن اجباری افغانستانیها مخالفت کرده است.
پنج سال پس از سقوط کابل، پرسش اصلی این است که چه چیزی در افغانستان تغییر کرده است؟ وضعیت حقوق بشر و امنیت نهتنها بهبود چشمگیری نیافته، بلکه محدودیتها و بحران انسانی همچنان پابرجاست. آنچه تغییر کرده، بیشتر فضای سیاسی اروپا و افزایش فشارهای داخلی برای کاهش مهاجرت و افزایش اخراجهاست.
اروپا اکنون با یک انتخاب اساسی روبهرو است: آیا فشارهای سیاسی کوتاهمدت را بر اصول حقوق بشر و کرامت انسانی ترجیح خواهد داد، یا نشان خواهد داد که حاکمیت قانون و حمایت از افراد در معرض خطر، حتی در شرایط دشوار سیاسی، همچنان ارزشهای اساسی این اتحادیه است؟
ترجمه و تلخیص: سیدطاهر مجاب – خبرگزاری دید
رشاد جلالی – ECRE